μαθαινω_για _το_ονομα_μου

3Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ
ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ - ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ

Μαθαίνω για
το όνομά μου

ΜΙΑ ΓΝΩΡΙΜΙΑ
ΜΕ ΤΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ
ΚΑΙ ΤΟ ΒΑΦΤΙΣΤΙΚΟ ΜΑΣ ΟΝΟΜΑ

ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 – 2017

2

3Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ
ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ - ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ

Μαθαίνω για
το όνομά μου

ΜΙΑ ΓΝΩΡΙΜΙΑ
ΜΕ ΤΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ
ΚΑΙ ΤΟ ΒΑΦΤΙΣΤΙΚΟ ΜΑΣ ΟΝΟΜΑ

ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 – 2017

3

4

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ σελ.
5
- Περιεχόμενα 7
- Πρόλογος 8
- Συντομογραφίες και σύμβολα 9
- Στοιχεία της έρευνας / Μεθοδολογία
11
ΜΕΡΟΣ Ι 12
ΚΥΡΙΑ (ΒΑΦΤΙΣΤΙΚΑ) ΟΝΟΜΑΤΑ 13
- Εισαγωγή
- Συχνότητα ονομάτων 14
- Κατηγοριοποίηση με βάση την ετυμολογία και την προέ- 15
λευση 16
- Επιλογή ονόματος
- Εορτολόγιο 23
- Ερμηνεία κύριων ονομάτων 24
25
ΜΕΡΟΣ ΙΙ
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΑ ΟΝΟΜΑΤΑ (ΕΠΩΝΥΜΑ) 26
- Εισαγωγή 26
- Είδη οικογενειακών ονομάτων 27
- Τα οικογενειακά ονόματα ως προς τη μορφή τους 27
- Αποτελέσματα της έρευνας – Καταγωγή, Πληθυσμιακή 27
κινητικότητα 28
Α/ Γενικά ιστορικά στοιχεία 29
Β/ Τόπος γέννησης
Γ/ Καταγωγή των παππούδων 30
Δ/ Καταγωγή των γονέων 30
Ε/ Πόσα χρόνια βρίσκεται στο Κορδελιό η οικογένειά μου 30
Στ/ Καταγωγή 30
- Αποτελέσματα της έρευνας – Κατηγοριοποίηση των οικο- 31
γενειακών ονομάτων 31
Α/ Γενικά στοιχεία 32
Β/ Συχνότητα επωνύμων 33
Γ/ Το μάκρος των οικογενειακών ονομάτων 33
Δ/ Συχνότητα επωνύμων ανά γράμμα
Ε/ Προέλευση των επωνύμων
Στ) Αλλαγή οικογενειακού ονόματος
Ζ/ Πότε χρονικά δόθηκε το οικογενειακό όνομα
Η/ Καταλήξεις οικογενειακών ονομάτων

5

Θ/ Κατηγορίες οικογενειακών ονομάτων 34
- Λεξικό επωνύμων 40
- Παρατηρήσεις - Συμπεράσματα 52

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 53
- Πληροφοριακά στοιχεία για τους τόπους καταγωγής 54
55
Α/ Πόντος 55
Β/ Δυτικά παράλια Μικράς Ασίας 57
Γ/ Ανατολική Ρωμυλία - Θράκη 59
Δ/ Σαρακατσάνοι
Ε/ Βλάχοι 60
- Ερωτηματολόγιο

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

6

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σκεφτήκατε ποτέ πώς γεννήθηκε το όνομά σας; Γιατί να ονομάζονται τόσοι
και τόσοι άνθρωποι όπως ακριβώς ονομάζονται και όχι διαφορετικά; Απ’ όλες τις
δεκάδες χιλιάδες οικογενειακά και μικρά ονόματα της γλώσσας μας δεν υπάρχει
ούτε ένα που να μην έχει τη δική του, ξεχωριστή σημασία του. Τα ονόματά μας, οι-
κογενειακό και βαπτιστικό, είναι δύο λέξεις που μας συντροφεύουν σ’ όλη μας τη
ζωή. Κι ενώ οι άνθρωποι έρχονται στη ζωή και φεύγουν, το οικογενειακό τους όνο-
μα μένει από γενιά σε γενιά και ακολουθεί τους απογόνους τους. Θα έπρεπε ίσως
να απορούμε πως δε δίνεται περισσότερο ενδιαφέρον για κάτι τόσο σημαντικό όσο
η καταγωγή, η ετυμολογία και η αρχική σημασία των ονομάτων μας.

Όλες αυτές οι σκέψεις αποτέλεσαν κριτήριο και αφορμή να ασχοληθούμε με
τα ονόματά μας (βαφτιστικά και επίθετα), τη σημασία τους και την προέλευσή τους.
Κύρια επιδίωξή μας ήταν να γνωρίσουν τα παιδιά την ιστορία της οικογένειάς τους
και μέσα από τη διαδικασία της έρευνας να ενισχύσουν τους οικογενειακούς τους
δεσμούς.

Στην εργασία αυτή πήραν μέρος 126 μαθητές και μαθήτριες όλων των τάξε-
ων του σχολείου μας (σε σύνολο 236, δηλαδή ένα δείγμα της τάξης του 53%). Οι
κύριες εργασίες ξεκίνησαν με τη σύνταξη και συμπλήρωση σχετικού ερωτηματολο-
γίου. Στη συνέχεια έγινε επεξεργασία των πληροφοριών, συλλογή βοηθητικών στοι-
χείων και διασταύρωση όλων αυτών από διάφορες πηγές (σχετική βιβλιογραφία,
λεξικά, εγκυκλοπαίδειες, διαδίκτυο).

Θα θέλαμε να έχουμε την κατανόηση και επιείκειά σας για τυχόν παραλεί-
ψεις ή ακόμη και ασάφειες που πολύ πιθανόν να συναντήσετε. Πιστεύουμε πως θα
εκτιμήσετε την προσπάθειά μας, αφού ούτε ερευνητές είμαστε ούτε γλωσσολόγοι.
Θελήσαμε απλώς να φέρουμε τα παιδιά κοντά στον απέραντο πλούτο της ελληνικής
γλώσσας και μέσα από διαδικασίες έρευνας και αναζήτησης να γνωρίσουν την ι-
στορία της οικογένειάς τους.

Κορδελιό, Μάρτιος 2017
Οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές της Γ΄ τάξης του σχολικού έτους 2016-2017

7

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑ

Α/ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ
αι.: αιώνας
ΑΠΘ: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
αρχ.: αρχαίο
ΒΑ: βορειοανατολικά
βλ.: βλέπε
δηλ.: δηλαδή
εκδ.: εκδόσεις
ΕΣΣΔ: Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών
κ.ά.: και άλλα
Μ.Α.: Μικρά Ασία
μ.Χ.: μετά Χριστού
ξεν.: ξενικό
ό.π.: όπως παραπάνω
ουσ.: ουσιαστικό
Π.: Πόντος
ΠΓΔΜ: Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας
πρ.: πρώην
π.χ.: παραδείγματος χάρη
π.Χ.: προ Χριστού
ρ.: ρήμα
Σ.: Σύλλογος
σελ.: σελίδα
Συχν/τα: συχνότητα
τουρκ.: τουρκική
ΥΠ.: Υπόλοιπη

Β/ΣΥΜΒΟΛΑ
* εισάγει επεξήγηση
> δηλώνει ότι αυτό που βρίσκεται στα δεξιά προέρχεται από αυτό που βρίσκεται

στα αριστερά
< δηλώνει ότι αυτό που βρίσκεται στα αριστερά προέρχεται από αυτό που βρί-

σκεται στα δεξιά
: εισάγει την ερμηνεία
(;) αβέβαιης ερμηνείας
+ αντικαθιστά τον σύνδεσμο και
& αντικαθιστά τον σύνδεσμο και
(1)(2)(3) πρώτη, δεύτερη, τρίτη ερμηνεία

8

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ/ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

Η ερμηνεία των βαφτιστικών και οικογενειακών ονομάτων αποτελεί μια πο-
λύ δύσκολη διαδικασία, κυρίως λόγω της πολυπλοκότητας που αυτά παρουσιά-
ζουν. Η βιβλιογραφία είναι ικανοποιητική, αλλά και πάλι δεν μπορεί να καλύψει το
εύρος των ονομάτων. Για τον λόγο αυτό συντάχθηκε ένα σχετικό ερωτηματολόγιο
που διανεμήθηκε σε όλους τους μαθητές και σε όλες τις μαθήτριες του Σχολείου.
Δόθηκε ένα χρονικό περιθώριο για να ερευνήσουν, να συνεργαστούν με γονείς και
παππούδες και να μυηθούν σε αυτόν τον πολύτιμο κόσμο που ονομάζεται οικογε-
νειακή ιστορία.

Θελήσαμε, επί της ευκαιρίας, να προχωρήσουμε πέρα από ερμηνείες ονο-
μάτων και να ασχοληθούμε με την κινητικότητα των γενεών. Η περιοχή της χώρας
που ζούμε παρουσίασε τα τελευταία 100 χρόνια σημαντική πληθυσμιακή εναλλαγή
με την εισροή προσφύγων της πρώιμης προσφυγικής περιόδου (1914-1922, κυρίως
κατοίκων του Πόντου, της Μικρασίας και της Ανατολικής Θράκης), την αποχώρηση
Οθωμανών (βάση της συνθήκης της Λοζάνης το 1923), τη μόνιμη εγκατάσταση Σα-
ρακατσάνων και Βλάχων (κυρίως τη δεκαετία του 1960), το κύμα της αστυφιλίας
(δεκαετίες του 1960 και του 1970), της ύστερης εισροής προσφύγων (Ποντίων της
πρώην ΕΣΣΔ, αρχές δεκαετίας του 1990) αλλά και την έλευση πολλών οικονομικών
μεταναστών από τις βαλκανικές χώρες (κυρίως από την Αλβανία). Τα στοιχεία που
συγκεντρώσαμε ήταν εντυπωσιακά και παρουσιάζονται στις επόμενες ενότητες του
πονήματος.

Όσον αφορά το πεδίο της έρευνας, αυτό το απαρτίζουν οι 236 εγγεγραμμέ-
νοι μαθητές και μαθήτριες του 3ου Δημοτικού Σχολείου Ελευθερίου – Κορδελιού,
117 αγόρια και 119 κορίτσια. Τα 200 παιδιά έχουν την ελληνική ιθαγένεια (τα 13
από αυτά έχουν καταγωγή Ρομά), 34 παιδιά έχουν την αλβανική, ένας μαθητής τη
βουλγάρικη και μία μαθήτρια τη συριακή. Στο ερωτηματολόγιο απάντησαν 126 παι-
διά (ποσοστό 53%), στις απαντήσεις των οποίων στηριχτήκαμε για την κατάρτιση
πινάκων της καταγωγής και της πληθυσμιακής κινητικότητας. Πιστεύουμε ότι είναι
ένα επαρκές και αντιπροσωπευτικό δείγμα, καθώς απάντησαν περισσότεροι από
τους μισούς μαθητές. Η συμμετοχή των παιδιών ανά τμήμα και ανά τάξη φαίνεται
στον πίνακα που ακολουθεί:

Ανά τμήμα Ανά τάξη

πληθυσμός ερωτημα- % πληθυσμός ερωτημα- %

τολόγια τολόγια 60
32
Α1 25 15 60 50 30 76
53
Α2 25 15 60 58
43
Β1 21 8 38 41 13 53

Β2 20 5 25

Γ1 14 9 64 29 22

Γ2 15 13 87

Δ1 23 11 48 43 23

Δ2 20 12 60

Ε1 23 15 65 45 26

Ε2 22 11 50

Στ 28 12 43 28 12

Σύνολο 236 126

9

Στη συνέχεια οι μαθητές και μαθήτριες της Γ΄ τάξης, με την καθοδήγηση των
δασκάλων τους, επεξεργάστηκαν τις πληροφορίες που συνέλεξαν, τις διασταύρω-
σαν με έντυπη και ηλεκτρονική βιβλιογραφία, τις κατηγοριοποίησαν και κατέληξαν
σε συμπεράσματα.

Με βάση τα στοιχεία που έδωσαν, στη συμπλήρωση του ερωτηματολογίου
τους βοήθησαν κυρίως οι γονείς τους. Αναλυτικά, πηγές των πληροφοριών ήταν: ο
πατέρας (64), η μητέρα (46), ο παππούς (8), η γιαγιά (7) και η αδελφή (1).

Πέρα από τον αδιαμφισβήτητο εμπλουτισμό γνώσεων υπήρξαν αρκετά παι-
δαγωγικά οφέλη για τους μαθητές που εργάστηκαν, αλλά και για αυτούς που συ-
μπλήρωσαν το ερωτηματολόγιο. Θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε τα οφέλη (που
αποτέλεσαν εξαρχής παιδαγωγικούς στόχους) στα παρακάτω:

- Γνώρισαν την ιστορία της οικογένειάς τους και μέσα από τη διαδικασία
της έρευνας ενίσχυσαν τους οικογενειακούς τους δεσμούς

- Γνώρισαν μέσω της έρευνας τη σημασία, την ετυμολογία και την προέ-
λευση των ονομάτων τους

- Παρατήρησαν και κατηγοριοποίησαν ονόματα και επώνυμα με βάση κά-
ποια στοιχεία

- Παρατήρησαν την κινητικότητα των πληθυσμών και κατανόησαν τους
λόγους

- Παρατήρησαν τα αποτελέσματα της συνύπαρξης και της αλληλεπίδρα-
σης τόσων λαών στον ελλαδικό χώρο σε βάθος αιώνων

- Έμαθαν να εργάζονται ομαδικά θέτοντας στόχους, αξιοποιώντας τις δυ-
νατότητες και τα μέσα που είχαν, αξιολόγησαν τα ενδιάμεσα στάδια και
βελτιώθηκαν μέσω της ανατροφοδότησης

Η διάχυση των αποτελεσμάτων έγινε με την έκδοση εντύπου και με τη δη-
μοσιοποίηση στην ιστοσελίδα του Σχολείου (http://3dim-elefth.thess.sch.gr/) και
στο ιστολόγιο της τάξης «Η Τρίτη…του 3ου» (http://3dim-kordelioc2d2.blogspot.gr).

10

ΜΕΡΟΣ І
ΚΥΡΙΑ (ΒΑΦΤΙΣΤΙΚΑ) ΟΝΟΜΑΤΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Κύριο όνομα είναι, σύμφωνα με τους γραμματικούς κανόνες, η λέξη με την
οποία είναι γνωστό ένα άτομο, ένας τόπος, ένα πράγμα. Προσωπικό ή κύριο όνομα
είναι αυτό με το οποίο προσφωνείται και είναι γνωστό κάθε άτομο. Το κύριο όνομα
είναι κάτι το απόλυτα προσωπικό και λέει, σε όλο τον κόσμο, ποιος είναι αυτός που
το έχει. Ιστορικά τα κύρια ονόματα έπαιξαν, σε πολλές περιπτώσεις, καθοριστικό
ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας των κατόχων τους.
Το κύριο όνομα δίνεται κατά την τέλεση του μυστηρίου του βαπτίσματος και
σύμφωνα με το Αστικό Δίκαιο γνωστοποιείται με δήλωση των γονέων στο Ληξιαρ-
χείο. Υπάρχει βέβαια η δυνατότητα αλλαγής κύριου ονόματος ή και επωνύμου μετά
από αίτηση του ενδιαφερόμενου στα δικαστήρια χωρίς αυτό να είναι εύκολη υπό-
θεση, καθώς πρέπει να υπάρχει σοβαρός λόγος μεταβολής.
Σήμερα, για διάφορους λόγους, μπορεί ένα άτομο να έχει επισήμως περισ-
σότερα από ένα κύρια ονόματα. Σκεφθείτε κάποιους Ισπανούς που έχουν μια σειρά
από ονόματα. Αυτό ήταν άγνωστο στην αρχαιότητα όπου όλοι οι λαοί, Έλληνες, Αι-
γύπτιοι, Ρωμαίοι και άλλοι έδιναν στα παιδιά τους ένα και μοναδικό όνομα.
Τα ονόματα που χρησιμοποιούνται σήμερα από τους Έλληνες προέρχονται
όχι μόνο από την ελληνική γλώσσα αλλά και από άλλες, όπως λατινική, εβραϊκή,
αγγλική, αραβική κ.ά.

11

ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Ποιο είναι το όνομα που είναι πρώτο σε συχνότητα; Ποια ακολουθούν; Οι
μαθητές και οι μαθήτριες της Γ΄ τάξης έκαναν καταμέτρηση των κύριων ονομάτων
όλων των παιδιών του Δημοτικού Σχολείου για να βρουν ποια είναι τα πιο συχνά σε
αγόρια και σε κορίτσια. Να λοιπόν τι βρήκαν:

Γεώργιος Α΄ΑΝΔΡΙΚΑ Βασίλειος 3
Χρήστος 13 φορές Ελευθέριος 3
Ιωάννης 10 Ραφαήλ 3
Κωνσταντίνος 8 Σέρτζιο 3
Δημήτριος 8 Σταύρος 3
Απόστολος 6 Χρυσοβαλάντης 3
Νικόλαος 5 Ανδρέας 2
Αθανάσιος 5 Εμμανουήλ 2
Αλέξανδρος 3 Παναγιώτης 2
Αχιλλέας 3 Στυλιανός 2
3

 Ακολουθούν 41 ονόματα μαθητών που συναντιόνται από μία μόνο φορά.
 Στα 117 αγόρια του σχολείου συναντήσαμε 61 διαφορετικά ονόματα.
 11 μαθητές έχουν διπλό όνομα.

Μαρία Β΄ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ Δανάη 2
Ελένη 24 φορές Δήμητρα 2
Αναστασία 7 Ερίσα 2
Χριστίνα 6 Ηλιάνα 2
Αικατερίνη 5 Θεοδώρα 2
Άννα 4 Κυριακή 2
Γεωργία 4 Κωνσταντίνα 2
Ιωάννα 4 Μάρθα 2
Ειρήνη 4 Μαρίνα 2
Παναγιώτα 3 Παρασκευή 2
Αφροδίτη 3 Τριανταφυλλιά 2
2

 Ακολουθούν 45 ονόματα μαθητριών που είναι από μία φορά
 Στα 119 κορίτσια του σχολείου συναντήσαμε 67 διαφορετικά ονόματα
 16 μαθήτριες έχουν διπλά ονόματα

Εγκυκλοπαιδικά, αναφέρουμε τα ελληνικά βαφτιστικά ονόματα που παρουσιά-
ζουν τη μεγαλύτερη συχνότητα. Τα στοιχεία είναι επίσημα και είναι από την ιστοσε-
λίδα onomatologio.gr.

Ανδρικά (σε ποσοστό %) Γυναικεία (σε ποσοστό %)

Γεώργιος (10,4) Παναγιώτης (4,4) Μαρία (10,1) Γεωργία (2,85)

Κωνσταντίνος (7,8) Χρήστος (4,2) Ελένη (6) Σοφία (2,82)

Δημήτριος (7,6) Βασίλειος (3,9) Αικατερίνη (4,5) Ευαγγελία (2,8)

Ιωάννης (7,58) Αθανάσιος (3,2) Βασιλική (4,1) Ιωάννα (2,5)

Νικόλαος (6,6) Ευάγγελος (2,2) Αναστασία (2,86) Κωνσταντίνα (2,4)

12

ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΗΝ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ
ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ

Τα ονόματα που χρησιμοποιούνται στην Ελλάδα σήμερα μπορούν να κατη-

γοριοποιηθούν με δύο διαφορετικούς τρόπους:

α) με βάση τη γλώσσα προέλευσης σε: 1) Ελληνικά, 2) Ξένα (κυριότερη κατηγορία

είναι τα εβραϊκά και δευτερευόντως τα λατινικά).

β) με βάση τον τρόπο εισαγωγής στη γλώσσα, δηλαδή σε ονόματα που επικράτησαν

μέσω: 1) της αρχαίας ελληνικής παράδοσης, 2) της εκκλησιαστικής παράδοσης, 3)

του λαϊκού πολιτισμού.

Η δεύτερη ταξινόμηση είναι η πιο σωστή επιστημονικά και πιο επαρκής πε-

ριγραφικά. Θελήσαμε αυτά τα 128 διαφορετικά ονόματα (61 ανδρικά και 67 γυναι-

κεία) να τα χωρίσουμε με βάση την προέλευση και την ετυμολογία τους. Όπως είναι

φυσικό τα περισσότερα είναι από τη θρησκευτική μας παράδοση ενώ είναι και πά-

ρα πολλά που έχουν αρχαιοελληνική ρίζα. Όλα αυτά φαίνονται στον παρακάτω πί-

νακα:

Θρησκευτικά 42 ποσοστό 33 %

Αρχαιοελληνικά 13 » 10 %

Εβραϊκά 19 » 15 %

Λατινικά (Ρωμαϊκά) 6» 5%

Λαϊκή παράδοση 17 » 13 %

Ξενικά (διάφορα) 31 » 24 %

Μια αναλυτικότερη κατηγοριοποίηση των βαφτιστικών ονομάτων με βάση την προ-
έλευσή τους είναι η παρακάτω:

Α΄ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ

Ανδρικά Γυναικεία

α) Ελληνιστικής προέλευσης

Άγγελος Ευστράτιος Αγγελική Θεοδούλα
Αθανάσιος
Αναστάσιος Θεοφάνης Αθανασία Θεοδώρα
Ανδρέας
Απόστολος Νικόλαος Αικατερίνη Κυριακή
Βασίλειος
Γεώργιος Παναγιώτης Αναστασία Κυριακούλα
Δημήτριος
Δομνίνος Παρασκευάς Βασιλική Λαμπρινή
Ελευθέριος
Σταύρος Γεωργία Νικολέτα
Εμμανουήλ
Ζαχαρίας Στέφανος Δέσποινα Παναγιώτα
Θωμάς
Ιωάννης Ταξιάρχης Δήμητρα Παρασκευή
Λάζαρος
Μιχαήλ Χρήστος Διονυσία Πελαγία

Χριστόφορος Ελένη Φωτεινή

Ελευθερία Χριστίνα

β) Εβραϊκής προέλευσης (από την Παλαιά Διαθήκη)

Πασχάλης Άννα Μάρθα

Ραφαήλ Γεσθημανή Μαρία

Ελισάβετ Μαριάννα

Εύα Ραφαέλα

Ηλιάνα Ραφαηλία

Ιωάννα

13

γ) Λατινικής προέλευσης (Ρωμαϊκά)

Κωνσταντίνος Παύλος Βικτωρία Μαρίνα
Λουκάς
Κωνσταντίνα Ερμιόνη
Αλέξανδρος Ίριδα
Αλέξιος Β΄ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΑ Καλλιόπη
Αχιλλέας Μελπομένη
Ερμής Αθηνά
Μόσχος Χρύση
Λεωνίδας Αντιγόνη Χρυσούλα
Μόσχος
Αφροδίτη Σταματία
Αργύριος Στυλιανή
Δανάη
Πολυχρόνης Ιζαμπέλα
Σταμάτης Γ΄ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ Κέισι
Μέγκι
Άλβι α) Ονόματα ζώων Μπάρντα
Αλέσιο Μπιάνκα
Αλόις β) Ονόματα φυτών Ναταλία
Αουρέλιο
Αρμάντο Τριαντάφυλλος Τριανταφυλλιά
Έγκλισον
Ιβάν γ) Ονόματα ορυκτών
Ιλίρ
Κριστιάν Χρυσοβαλάντης Αργυρώ

Χρύσα

δ) Ονόματα ευχών/αρετών

Στυλιανός Αρετή

Ειρήνη

Σοφία

Δ΄ ΞΕΝΙΚΑ

Λευτέρη Αμέλια

Μαριέλ Ανίσα

Ματέο Αρμέλα

Ορέστι Ασινάτ

Ρεϊνάλντο Γκλέντια

Ριγκέστι Ελεωνόρα

Ρούντγκερ Ερίσα

Σέρτζιο

Χένρι

ΕΠΙΛΟΓΗ ΟΝΟΜΑΤΟΣ

Οι Έλληνες από την αρχαιότητα έδιναν στα παιδιά τους τα ονόματα των

παππούδων τους ή των γιαγιάδων τους. Είναι μια παράδοση που δεν έχει αλλάξει

μέχρι σήμερα, διατηρείται αναλλοίωτη εδώ και τριάντα τουλάχιστον αιώνες. Στο

ερωτηματολόγιο που δόθηκε στους μαθητές μια ερώτηση ζητούσε να γράψουν από

ποιον/ποια πήραν το όνομά τους. Οι απαντήσεις τους φαίνονται παρακάτω:

Το μικρό μου όνομα είναι το όνομα του/της:

Παππού 47

Γιαγιάς 42

Τάμα σε Αγίους 8

Επιλογή γονέων 7

Προγιαγιάς 5

Προπάππου 3

Θείου 2

Θείας 2

Νονάς 1

14

ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟ

Οι μαθητές και οι μαθήτριες συμπλήρωσαν στο ερωτηματολόγιο που τους δόθηκε
και την ημερομηνία της ονομαστικής τους γιορτής (το ημερολόγιο είναι για το 2017)

ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ
1 Βασίλειος, Βασιλική 8 Τριαντάφυλλος, Τριανταφυλλιά
6 Θεοφάνης, Φωτεινή 15 Παναγιώτης, Παναγιώτα, Μαρία
7 Ιωάννης, Ιωάννα
18 Αθανάσιος, Αθανασία, Μαριάννα, Δέσποινα, Γεσθημανή
26 Ναταλία
Θεοδούλα 30 Αλέξανδρος
22 Αναστάσιος
30 Χρύση ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ
1 Αθηνά, Αντιγόνη, Αφροδίτη,
ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ
8 Ζαχαρίας Μελπομένη
4 Ερμιόνη
ΜΑΡΤΙΟΣ 5 Ζαχαρίας
4 Θεοδώρα* 14 Σταύρος
8 Ερμής 17 Σοφία
17 Αλέξιος 23 Ίριδα

ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ
8 Λάζαρος * 1 Δομνίνος
15 Λεωνίδας 7 Πολυχρόνης
16 Αναστάσιος *, Πασχάλης *, 18 Λουκάς
26 Δημήτριος, Δήμητρα
Λαμπρινή *
18 Ραφαήλ*, Ραφαηλία, Ραφαέλα ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ
23 Γεώργιος, Γεωργία, Θωμάς * 1 Αργύριος, Αργυρώ
24 Ελισάβετ 8 Άγγελος, Αγγελική, Μιχαήλ,

ΜΑΪΟΣ Σταμάτης, Σταματία, Ταξιάρχης,
4 Πελαγία Ραφαήλ, Ραφαηλία, Ραφαέλα
5 Ειρήνη 11 Βικτωρία
9 Χριστόφορος 21 Μαρία
15 Αχιλλέας 25 Αικατερίνη
21 Κωνσταντίνος, Κωνσταντίνα, 26 Στυλιανός, Στυλιανή
30 Ανδρέας
Ελένη, Ελεωνόρα ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ
ΙΟΥΝΙΟΣ 1 Αρετή
4 Μάρθα 6 Νικόλαος, Νικολέτα
8 Καλλιόπη 9 Άννα
26 Μόσχος* (Αγίων Πάντων) 11 Δανάη
29 Παύλος 13 Ευστράτιος
30 Απόστολος 15 Ελευθέριος, Ελευθερία
ΙΟΥΛΙΟΣ 17 Διονυσία, Εύα*
1 Αργύριος, Αργυρώ 22 Αναστασία
7 Κυριακή, Κυριακούλα 25 Χρήστος, Χριστίνα, Χρυσούλα,
17 Μαρίνα Χρύσα
20 Ηλιάνα 26 Εμμανουήλ
26 Παρασκευάς, Παρασκευή 27 Στέφανος
28 Χρυσοβαλάντης,
Ειρήνη (Χρυσοβαλάντου) Με αστερίσκο * είναι οι κινητές γιορτές

15

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΥΡΙΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Αγγελική, αυτή που μοιάζει ή που προέρχεται από άγγελο1 [Η συχνότητα του ονό-
ματος ανάμεσα στα υπόλοιπα ελληνικά ονόματα είναι 1,8%]2
Άγγελος, από το ουσιαστικό άγγελος (αγγελιαφόρος, απεσταλμένος), προερχόμενο
από το αρχαίο ρήμα αγγέλω (μεταφέρω κάποιο μήνυμα, μια είδηση). Λέξη που α-
παντάται από τα έργα του Ομήρου. Αρχικά σήμαινε αυτόν που φέρνει ειδήσεις, τον
αγγελιοφόρο και από τη χριστιανική εποχή το άυλο ον που μεταφέρει το θέλημα
του Θεού στους ανθρώπους3. [0,6%]
Αθανασία, αθάνατη, αιώνια [1%]
Αθανάσιος, αθάνατος, αιώνιος. Από το ουσ. αθανασία<α(στερητικό)+θάνατος4 [3%]
Αθηνά, άγνωστη η ετυμολογία της λέξης. Υπάρχουν δύο πιθανές ερμηνείες: (1) βα-
σίλισσα του ουρανού, (2) αυτή που ανήκει στον πατέρα της. Η Αθηνά ήταν η θεά
της σοφίας στην Αρχαία Ελλάδα5 [0,9%]
Αικατερίνη, (1) πιθανόν από το επίθετο καθαρός (αγνός, άγιος)6, (2) εαρινή, ανοι-
ξιάτικη (από το κατ’ εαρινή)7 [4,5%]
Άλβι, βαφτιστικό όνομα προερχόμενο από Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Αλέξανδρος, υπερασπιστής, προστάτης ανδρών [σύνθετο από το αρχαίο ρήμα αλέ-
ξω (αποκρούω, προστατεύω) + το ουσιαστικό ανήρ, γεν. του ανδρός]. Σπουδαίοι
γλωσσολόγοι τονίζουν πως το όνομα είναι πανάρχαιο, καθώς συναντάται από τα
Μυκηναϊκά χρόνια. Το όνομα δοξάστηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο και πέρασε σε
όλες τις γλώσσες8. [1,3%]
Αλέξιος, ο υπερασπιστής, ο προστάτης. Από το αρχαιοελληνικό ρήμα αλέξω (απο-
κρούω τους εχθρούς, προστατεύω τους φίλους)9 [0,2%]
Αλέσιο, λατινικός τύπος του ονόματος Αλέξιος
Αλόις, ξενικό όνομα από το βενετικό Aloiso, που έγινε Αλοΐζος, Λουΐζος, Λοΐζος στα
ελληνικά και σημαίνει ο φημισμένος/ένδοξος πολεμιστής10
Αμέλια, ξενικό γυναικείο όνομα, προερχόμενο από το λατινικό Aemulus (αγωνίζο-
μαι για να είμαι ίσος με τον αντίπαλό μου)11
Αναστασία, η θηλυκή μορφή του Αναστάσιος [2,9%]
Αναστάσιος, από το ουσιαστικό ανάστασις (έγερση, αφύπνιση) < πρόθεση ανά +
στάσις. Στον Χριστιανισμό σημαίνει αυτός που αναστήθηκε, ο αναγεννημένος, ο
αιώνιος12 [1,6%]
Ανδρέας, από το αρχ. ουσιαστικό ανήρ, γεν. ανδρός. ο ανδρείος, πραγματικός άν-
δρας, γενναίος πολεμιστής13. Ο Ανδρέας ήταν ο πρώτος μαθητής του Χριστού και
ονομάστηκε γι΄ αυτό Πρωτόκλητος. Είναι ο προστάτης άγιος της Σκωτίας και πο-
λιούχος της Πάτρας. [1.4%]

1 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, Ετυμολογικό λεξικό κυρίων ονομάτων, Θεσσαλονίκη 2000, σελ. 62
2 Τα στοιχεία της συχνότητας των ονομάτων είναι από την ιστοσελίδα www.onomatologio.gr
3 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, Τα νεοελληνικά κύρια ονόματα, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2003, σελ. 18
4 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, Ετυμολογική ακτινογραφία των ονομάτων των Ελλήνων Προέδρων, Πρωθυ-
πουργών, Βουλευτών και Ευρωβουλευτών (1974-1995), εκδ. Επικαιρότητα, Αθήνα 1995, σελ. 16
5 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 66
6 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 50
7 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 67
8 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 16
9 ό.π., σελ. 17
10 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 164
11 www.names.org/
12 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 17
13 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 36

16

Άννα, από την εβραϊκή λέξη14 Hannah (χάρη, ευλογία του Θεού). αυτή που έχει δε-
χθεί τη χάρη και την εύνοια του Θεού15. Η μητέρα της Παναγίας. [1,7%]
Ανίσα, όνομα προερχόμενο από Αλβανία, παραφθορά του Άννα
Αντιγόνη, θηλυκό όνομα του αρσενικού Αντίγονος < αντί + γόνος (απόγονος, παιδί).
αυτή που είναι ισάξια με τον γεννήτορα πατέρα της16 [0,2%]
Αουρέλιο, από το λατινικό όνομα Αυρήλιος/ Aurilius < aurum (ο χρυσός)17
Απόστολος, από το αρχ. ουσ. απόστολος (αποσταλμένος) < από + στέλλω (στέλνω
μακριά). Στον χριστιανισμό η λέξη χρησιμοποιήθηκε για τους 12 μαθητές του Χρι-
στού, δηλ. ο εντεταλμένος με μια αποστολή.18 [1,2%]
Αργύριος, από το επίθετο αργύριος (σχετικός με χρήματα) < άργυρος (άσπρος, α-
σήμι). ο πολύτιμος19 [0,2%]
Αργυρώ, θηλυκός τύπος του Αργύριος [0,5%]
Αρετή, από το αρχ. ουσιαστικό αρετή. η τέλεια, η υπέροχη20
Αρμάντο, ξενικό όνομα, από την τευτονική21 λέξη Αρμάνδος (άνδρας των όπλων,
πολεμιστής, μαχητής)22
Αρμέλα, όνομα προερχόμενο από Αλβανία, παραφθορά του Καρμέλα (από εβραϊκή
λέξη που σημαίνει ανθόκηπος, περιβόλι)23
Ασινάτ, θηλυκό όνομα προερχόμενο από τη Συρία, άγνωστης ετυμολογίας
Αφροδίτη, αρχαίο όνομα αβέβαιης ετυμολογίας. Προελληνική λέξη24, πιθανόν να
σημαίνει αυτή που έφυγε/πέταξε/βγήκε από τον αφρό < αφρός + δίω (φεύγω, πε-
τώ)25. Η Αφροδίτη ήταν η θεά του κάλλους και του έρωτα των αρχαίων Ελλήνων.
Είναι, επίσης, πλανήτης του ηλιακού συστήματος. [0,4%]
Αχιλλέας, από το αρχαιοελληνικό όνομα Αχιλλεύς, όνομα αβέβαιης ετυμολογίας. Το
πιθανότερο να προέρχεται από το ουσιαστικό άχος (θλίψη, πόνος) < αχέω/αχεύω
(θρηνώ, λυπούμαι). Επομένως Αχιλλέας είναι αυτός που προκαλεί πόνο και θλίψη
στους άλλους26. Από τους μεγαλύτερους ήρωες των αρχαίων Ελλήνων. [0,3%]
Βασίλειος, από το αρχαίο επίθετο βασίλειος < βασιλεύς. αυτός που ανήκει στον βα-
σιλιά, ο βασιλικός27 [4%]
Βασιλική, θηλυκός τύπος του Βασίλειος. αυτή που ανήκει στον βασιλιά, η βασιλική
[4,1%]
Βικτωρία, θηλυκός τύπος του Βίκτωρ. από το λατινικό victor(νικητής)< vinco (νικώ)28
Γεσθημανή, παραλλαγή του Γεθσημανή. από το αραμαϊκό29 gath semaneh (ελαιο-
τριβείο).Το όνομα οφείλεται στον ομώνυμο κήπο της Αγίας Γραφής, όπου προσευ-
χήθηκε και αιχμαλωτίστηκε ο Ιησούς30.

14 Σημείωση: όπως θα δούμε και παρακάτω, όλα τα εβραϊκά ονόματα έχουν το νόημα ολόκληρων προτάσεων
15 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 51
16 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 257
17 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 86
18 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 19
19 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 45
20 ό.π., σελ. 258
21 Η τευτονική είναι κλάδος της γερμανικής γλώσσας
22 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 81
23 ό.π., σελ. 81 και 142
24 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 262
25 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 86
26 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 54
27 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 91
28 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 61
29 Η αραμαϊκή συγγενεύει με την εβραϊκή γλώσσα
30 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 269-270

17

Γεωργία, η εργαζόμενη στη γη, η γεωργός [2,9%]
Γεώργιος, από το αρχαίο ουσιαστικό γεωργός < γη + έργον, αυτός που καλλιεργεί τη
γη31. Από τους μεγαλύτερους αγίους της χριστιανοσύνης, μεγαλομάρτυρας, προ-
στάτης άγιος της Αγγλίας. Είναι το πολυπληθέστερο ελληνικό αντρικό όνομα [10,4%]
Γκλέντια, θηλυκό όνομα προερχόμενο από την Αλβανία, αβέβαιης ετυμολογίας. Πι-
θανόν να είναι παράφραση του ξενικού ονόματος Claudia (Κλόντια), πολύ διαδομέ-
νου σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες με προέλευση από λατινικό όνομα Claudius < από
το κοινό επίθετο claudus (χωλός, κουτσός)32.
Δανάη, αρχαιοελληνικό όνομα, αβέβαιης ετυμολογίας. Πιθανότερη εξήγηση: Δανάη
< Δαναή < Δαναός < Δαναοί, εθνωνύμιο που χρησιμοποιείται ήδη στον Όμηρο για
να δηλώσει τους Έλληνες33.
Δέσποινα, από το ουσιαστικό δέσποινα, θηλυκό του δεσπότης (κυρία, αρχόντισσα).
Στην πίστη μας, Δέσποινα είναι η Παναγία34. [1,5%]
Δήμητρα, από την αρχαιοελληνική λέξη δημήτηρ < δη (γη) + μήτηρ (μητέρα της
γης)35. Θεά της γεωργίας των αρχαίων Ελλήνων. [2,3%]
Δημήτριος, ο αφιερωμένος στη θεά Δήμητρα36. Μεγαλομάρτυρας της χριστιανοσύ-
νης, πολιούχος της Θεσσαλονίκης. [7,6%]
Διονυσία, θηλυκή μορφή του Διονύσιος. ο αφιερωμένος στον Διόνυσο, θεό του οί-
νου των αρχαίων Ελλήνων. Ο Άγιος Διονύσιος είναι πολιούχος της Αθήνας και προ-
στάτης άγιος της Γαλλίας37. [0,3%]
Δομνίνος, όνομα προερχόμενο από τον Άγιο Δομνίνο, ετυμολογικά από τη λατινική
λέξη Dominus (κύριος, δεσπότης)38.
Έγκλισον, όνομα προερχόμενο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Ειρήνη, από το ουσιαστικό ειρήνη (ηρεμία, ησυχία) [2,1%]
Ελένη, αρχαίο ελληνικό όνομα, αβέβαιης ετυμολογίας. Μια εκδοχή είναι να προέρ-
χεται από τη λέξη σελήνη/σέλας (φωτεινή, απαστράπτουσα)39. [6%]
Ελευθερία, θηλυκή μορφή του Ελευθέριος [0,9%]
Ελευθέριος, από το επίθετο ελεύθερος [0,7%]
Ελεωνόρα, (1) παραφθορά από σύγχυση με το ελεώ του Ελεονόρα, μεσαιωνικού
παραφθαρμένου τύπου του ονόματος Ελένη40, (2) από την αγγλική Eleanor που πι-
θανόν προέρχεται από το αρχαίο γερμανικό ali (ξένος)41.
Ελισάβετ, από τη εβραϊκή λέξη Eliševá (ο Θεός είναι εκείνος που φέρνει την αφθο-
νία). αυτή που πιστεύει και δείχνει ευσέβεια στο Θεό42 [0,7%]
Εμμανουήλ, από το εβραϊκό Immánu El (ο Θεός είναι μαζί μας), ο σωτήρας, ο ελευ-
θερωτής43 [1,6%]
Ερίσα, παραφθορά του ονόματος Ερίκα, θηλυκή μορφή του ονόματος Ερρίκος. Από
το αγγλικό Eric, το οποίο προήλθε μάλλον από το σκανδιναβικό einn (ένας) + rik (ε-

31 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 65
32 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 167
33 www.eortologio.gr
34 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 105
35 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 272
36 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 24
37 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 91
38 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 108
39 https://el.wikipedia.org
40 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 111-112
41 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 277
42 ό.π., σελ. 278
43 ό.π., σελ. 96

18

ξουσία, δύναμη), ο μόνος άρχοντας44.
Ερμής, (1) από τη λέξη έρμα (σωρός από πέτρες), επειδή αυτός ο σωρός πάνω από
τους τάφους θεωρούνταν σύμβολο του θεού Ερμή, (2) από το αρχαίο ουσιαστικό
ερμηνεύς (ερμηνευτής, εξηγητής)45. Ο Ερμής ήταν ο αγγελιοφόρος των θεών στην
ελληνική μυθολογία, όπως επίσης ψυχοπομπός (οδηγούσε τις ψυχές των νεκρών
στον Άδη) και προστάτης των κλεφτών, των τυχερών παιχνιδιών και του εμπορίου.
Ερμιόνη, (1) αυτή που είναι όμορφη σαν τον θεό Ερμή, (2) από το αρχαίο ουσιαστι-
κό ερμηνεύς (ερμηνεύτρια, εξηγητήτρια)46
Εύα, από το εβραϊκό habba (ζωή)47
Ευστράτιος, από το αρχαίο επίρρημα ευ (καλώς) + στράτιος < στρατός, ο καλός ηγέ-
της του στρατού48 [0,4%]
Ζαχαρίας, από το εβραϊκό Zekharyah (ο Θεός με θυμήθηκε)49. Ένας από τους μεγα-
λύτερους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης. [0,2%]
Ηλιάνα, θηλυκή μορφή του αντρικού ονόματος Ηλιανός < Ηλίας. από το εβραϊκό
Eliyahu (ο Θεός είναι ο Κύριος, ο Γιαχβέ)50
Θεοδούλα, η δούλη του Θεού, αυτή που είναι αφιερωμένη/πιστή στον Θεό
Θεοδώρα, το δώρο του Θεού [1%]
Θεοφάνης, από τις λέξεις Θεό + φάνης < φαίνω/-ομαι. η φανέρωση του Θεού51
[0,2%]
Θωμάς, από το εβραϊκό Te’oma (δίδυμος)52. Ένας απ΄τους μαθητές του Ιησού [0,8%]
Ιβάν, σλάβικη μορφή του ονόματος Ιωάννης (βλ. παρακάτω)
Ιζαμπέλα, ξενικός (λατινικός) τύπος της Ελισάβετ (βλ. παραπάνω)53
Ιλίρ, αντρικό όνομα από την Αλβανία. Πιθανόν να προέρχεται από την αρχαία ελλη-
νική περιοχή Ιλλυρία που σήμερα ανήκει στην Αλβανία.
Ίριδα, από το αρχαίο όνομα Ίρις. Προέρχεται από το αρχαίο ρήμα είρω (αναγγέλω,
λέω). η αγγελιοφόρος. Ήταν ακόλουθος και αγγελιαφόρος των θεών του Ολύμπου,
η προσωποποίηση του ουράνιου τόξου54.
Ιωάννα, θηλυκός τύπος του Ιωάννης [2,5%]
Ιωάννης, από την εβραϊκή λέξη Yokhanán (η χάρη/εύνοια του Θεού)55. Από τα συ-
χνότερα ελληνικά ονόματα [7,6%]
Καλλιόπη, από το κάλλος (όμορφο) + όπη < ωψ, γεν. ωπός (όψη, μάτια). αυτή που
έχει ωραία μάτια. Μία από τις εννέα Μούσες της αρχαιότητας, προστάτιδα της ποι-
ητικής τέχνης56. [1%]
Κέισι, θηλυκό όνομα προερχόμενο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Κριστιάν, λατινικός τύπος του ονόματος Χριστιανός, ο πιστός της χριστιανικής θρη-
σκείας
Κυριακή, αυτή που ανήκει στον Κύριο/ ημέρα του Κυρίου [0,5%]

44 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 100 και 281
45 ό.π., σελ. 100
46 ό.π., σελ. 281
47 ό.π., σελ. 282
48 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 26
49 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 109
50 ό.π., σελ. 290 και 111
51 ό.π., σελ. 118
52 ό.π., σελ. 122
53 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 134
54 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 298
55 ό.π., σελ. 131
56 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 52

19

Κυριακούλα, υποκοριστικό της Κυριακής
Κωνσταντίνα, θηλυκός τύπος του Κωνσταντίνος [2,5%]
Κωνσταντίνος, προέρχεται από τη λατινική λέξη Constantinus < consto (στηρίζομαι,
στέκω σταθερά). ο σταθερός, ο αποφασισμένος, ο βέβαιος. Ο Μέγας Κωνσταντίνος,
αυτοκράτορας του Βυζαντίου, ίδρυσε την Κωνσταντινούπολη57. [7,8%]
Λάζαρος, από το εβραϊκό Eleazar (ο Θεός βοήθησε)58 [0,3%]
Λαμπρινή, λαμπερή, φωτεινή [0,4%]
Λευτέρη, ξενικό (αλβανικό) όνομα, παραφθορά του Λευτέρης < Ελευθέριος
Λεωνίδας, αρχαίο όνομα από το ουσιαστικό λέων (λιοντάρι) + δωρική κατάληξη –
ίδας. ο γενναίος, ο δυνατός, ο ατρόμητος59 [0,4%]
Λουκάς, από το λατινικό Lucas < lux, γεν. lucis (φως). Αποδιδόμενο στα ελληνικά
γίνεται Φώτιος60. [0,2%]
Μάρθα, από την αραμαϊκή λέξη marta (κυρία, οικοδέσποινα)61 [0,25%]
Μαρία, από την εβραϊκή λέξη Marjám που σημαίνει αυτή που πικράθηκε, αλλά
υψώθηκε και δοξάστηκε62. Το πολυπληθέστερο γυναικείο ελληνικό όνομα [10,1%]
Μαριάννα, σύνθετο όνομα, από Μαρία + Άννα (βλ. σχετικά ονόματα)
Μάριελ, αντρικό όνομα προερχόμενο από Αλβανία, πιθανόν να είναι παραφθορά
του Μάριος (αρσενικός τύπος του ονόματος Μαρία)
Μαρίνα, η θαλασσινή. Αποτελεί θηλυκή μορφή του Μαρίνος. από το λατινικό
marinus (θαλάσσιος) < mare (θάλασσα)63. [0,7%]
Ματέο, ξενική γραφή του ονόματος Ματθαίος που προέρχεται από το εβραϊκό
Mattithyah (δώρο του Γιαχ, του Θεού)64
Μέγκι, όνομα προερχόμενο από την Αλβανία. Meggy στα αγγλικά είναι υποκοριστι-
κό του ονόματος Margaret65 < Μαργαρίτα (στα ελληνικά) < από τη λέξη μαργαριτάρι
(πολύτιμος λίθος)
Μελπομένη, αρχαίο όνομα από το αρχαιοελληνικό ρήμα μέλπω (ψάλλω, τραγου-
δώ). αυτή που τραγουδάει. Ήταν μία από τις εννέα μούσες της αρχαιότητας66.
Μιχαήλ, από την εβραϊκή λέξη Mikhaél (όμοιος με το Θεό). Ένας από τους Αρχαγγέ-
λους67. [1,9%]
Μόσχος, (1) από το ουσιαστικό μόσχος (μοσχάρι). αυτός που είναι δυνατός σαν
ταυράκι, (2) από το ουσιαστικό μόσχος (ο νεαρός βλαστός). ο μυρωδάτος, ο τρυφε-
ρός68, (3) από το ουσιαστικό μόσχος (ευωδία). ο αρωματώδης69
Μπάρντα, όνομα προερχόμενο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Μπιάνκα, από το λατινικό bianca (λευκό). η ανοιχτόχρωμη, η ξανθούλα70
Ναταλία, από το λατινικό natalis < natalia (η γενέθλια ημέρα του Κυρίου, η ημέρα
των Χριστουγέννων) 71

57 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 31
58 ό.π., σελ. 32
59 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 159
60 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 33
61 www.onomatologio.gr
62 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 315
63 ό.π., σελ. 167 και 317
64 ό.π., σελ. 170
65 www.first-names-meanings.com/
66 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 319
67 ό.π., σελ. 176
68 ό.π., σελ. 178
69 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 181
70 www.en.wikipedia.org
71 www.onomatologio.gr

20

Νικόλαος, από τα αρχ. ουσιαστικά νίκη + λαός. η νίκη του λαού/ αυτός που εξασφα-
λίζει τη νίκη του λαού. Ο Άγιος Νικόλαος είναι ο προστάτης των ναυτικών. [6,6%]
Νικολέτα, θηλυκή μορφή του ονόματος Νικόλαος
Ορέστι, ξενική γραφή του Ορέστης, αρχαίο ελληνικό όνομα από το όρος (βουνό) +
ίσταμαι (στέκομαι). ο άνθρωπος του βουνού, ο βουνίσιος72
Παναγιώτα, από τη λέξη Παναγία (απόλυτα άγια) [2,3%]
Παναγιώτης, ο αφιερωμένος στην Παναγία [4,4%]
Παρασκευάς, αντρική μορφή του ονόματος Παρασκευή [0,2%]
Παρασκευή, από το ουσιαστικό παρασκευή (προετοιμασία και κατασκευή), το ο-
ποίο είναι σύνθετο από την πρόθεση παρά + σκευή < σκευάζω (τακτοποιώ). η πολύ
καλά προετοιμασμένη73 [1,5%]
Πασχάλης, ο αναφερόμενος στη γιορτή του Πάσχα. προέρχεται από το λατινικό επί-
θετο pasqualis και αυτό από το εβραϊκό pesah (πέρασμα, διάβαση)74 [0,16%]
Παύλος, από το λατινικό paulus (μικρός). Αναφέρεται στο πρόσωπο του διώκτη του
χριστιανισμού Σαούλ ή Σαύλος (στα εβραϊκά σημαίνει αυτός που ορμητικά ποθεί)
που μετονομάστηκε σε Παύλος (ο πιο μικρός από τους αποστόλους)75 [0,5%]
Πελαγία, από το αρχαιοελληνικό επίθετο πελάγιος < πέλαγος (η ανοιχτή θάλασσα)76
[0,1%]
Πολυχρόνης, σύνθετο ευχετικό όνομα77 από τα επίθετα πολύ + χρόνος. αυτός που
ζει πολλά χρόνια78 [0,08%]
Ραφαέλα, λατινική γραφή του ονόματος Ραφαηλία
Ραφαήλ, από το εβραϊκό Rafa’el (ο Θεός έχει θεραπεύσει, ο θείος θεραπευτής).
Όνομα αρχαγγέλου79.
Ραφαηλία, θηλυκή μορφή του Ραφαήλ
Ρεϊνάλντο, από το ισπανικό όνομα Reynaldo, γερμανικής προέλευσης που σημαίνει
τον συνετό ηγεμόνα. Συναντάται σε πολλές χώρες με διάφορες μορφές: Renald και
Ronald στα αγγλικά, Renaldo στα ιταλικά, Ronaldo στα πορτογαλικά80.
Ριγκέστι, όνομα προερχόμενο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Ρούντγκερ, όνομα από την Αλβανία. προέρχεται από το όνομα Rudger που είναι η
γερμανική εκδοχή του ονόματος Roger που συναντάται σε πολλές ευρωπαϊκές χώ-
ρες και ετυμολογείται από τις γερμανικές λέξεις hrod (φήμη) + ger (δόρυ), δηλαδή
το ένδοξο/ το φημισμένο δόρυ81
Σέρτζιο, όνομα διαδεδομένο σε πολλές λατινόφωνες χώρες, προέρχεται από το λα-
τινικό Sergious, αβέβαιης ετυμολογίας με μια πιθανότητα να σημαίνει τον υπηρέτη
(του Θεού). Στα ελληνικά συναντάται ως Σέργιος82.
Σοφία, από το αρχαίο ουσιαστικό σοφία (πολυμάθεια, βαθιά γνώση) [2,8%]

72 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 35
73 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 331
74 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 37
75 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 203
76 ό.π., σελ. 332
77 Τα ευχετικά ονόματα πληθαίνουν στα τελευταία βυζαντινά χρόνια και στην περίοδο της τουρκοκρατίας και
οφείλονται στην ανασφάλεια από τη ζωή και στη δίψα για ζωή. Στην κατηγορία ανήκουν τα ονόματα Ζήσης
(ευχή: να ζήσει), Πολυχρόνης (πολύχρονος), Πολυζώης (να ζήσει πολύ), Πανταζής (πάντα να ζει), Καλομοίρης-
Καλομοίρα (να έχει καλή μοίρα) αλλά και τα ονόματα Σταμάτης-Σταματία, Στυλιανός, Στέργιος-Στεργιανή, Ζώης,
Πολύβιος (Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 222-223)
78 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 209
79 ό.π., σελ. 212
80 www.thenamemeaning.com
81 www.behindthename.com
82 www.onomatologio.gr

21

Σταμάτης, από το ρήμα σταματώ (βάζω τέλος σε μια σειρά). Το όνομα είναι ευχετι-
κό83. Προέρχεται από την προστακτική: «Σταμάτα, γυναίκα, να γεννάς κορίτσια» ή
«Σταμάτα, θάνατε, να παίρνεις τα παιδιά»84. [0,3%]
Σταματία, θηλυκή μορφή του ονόματος Σταμάτιος/Σταμάτης [0,6%]
Σταύρος, από το ουσιαστικό σταυρός με μεταφορά του τόνου. Ο σταυρός είναι το
σύμβολο του χριστιανισμού. [1%]
Στέφανος, από το ουσιαστικό στέφανος (στεφάνι) [0,7%]
Στυλιανός, από το αρχαίο ουσιαστικό στūλος (κολόνα). ανήκει στην κατηγορία των
ευχετικών85 (να στεριώσει σαν στύλος, να γίνει η κολόνα του σπιτιού)86 [0,9%]
Στυλιανή, θηλυκή μορφή του ονόματος Στυλιανός [1%]
Ταξιάρχης, από το ουσιαστικό τάξις + το ρήμα άρχω. αυτός που εξουσιάζει87
Τριανταφυλλιά, από το ουσιαστικό τριαντάφυλλο < τριάντα + φύλλον, ονομασία
λουλουδιού [0,23%]
Τριαντάφυλλος, από το ουσιαστικό τριαντάφυλλο < τριάντα + φύλλον, ονομασία
λουλουδιού [0,12%]
Φωτεινή, από το επίθετο φωτεινή (η λαμπερή) [1,2%]
Χένρι, από το ξενικό όνομα Henri (ο κυρίαρχος του σπιτιού), γαλλικής προέλευσης88
Χρήστος, (1) παράλληλη γραφή του Χρίστος. από το Χριστός με μεταφορά τόνου
(αυτός που χρίσθηκε, που έχει λάβει το χρίσμα < χρίω = αλείφω κάποιον με λάδι ή
με ευώδη μύρο)89. Χρησιμοποιήθηκε για να αποδοθεί το εβραϊκό Masiah > Μεσίας
(χριστός, χρισμένος), (2) υπάρχει και μια άλλη εκδοχή - λιγότερο πιθανή - από το
επίθετο χρηστός (χρήσιμος, ωφέλιμος)90 [4,2%]
Χριστίνα, θηλυκός τύπος του Χρίστος [1,8%]
Χριστόφορος, Χριστός + φέρω. αυτός που έχει μέσα του τον Χριστό [0,2%]
Χρύσα, παραλλαγή του Χρυσή (από το ουσιαστικό χρυσός. αυτή που είναι πολύτιμη
σαν χρυσάφι)
Χρύση, παραλλαγή του Χρυσή
Χρυσοβαλάντης, από το επίθετο χρυσός + ουσιαστικό βαλάντιον (πουγκί, πορτοφό-
λι). αυτός που έχει χρυσό βαλάντιο, ο καλόκαρδος, ο συμπονετικός91 [0,1%]
Χρυσούλα, χαϊδευτικό του ονόματος Χρύσα < Χρυσή

83 Δες υποσημείωση 74
84 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 222
85 Δες υποσημείωση 74
86 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 40
87 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 229
88 www.thenamemeaning.com
89 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 46
90 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 244-245
91 ό.π., σελ. 246

22

ΜΕΡΟΣ ΙΙ

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΑ ΟΝΟΜΑΤΑ (ΕΠΩΝΥΜΑ)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στον ελλαδικό χώρο, από τους ιστορικούς ακόμη χρόνους, παρατηρείται ένα
είδος επωνύμου σε σχέση με το πατρώνυμο και τον τόπο καταγωγής. Η χαρά και η
περηφάνια των αρχαίων Ελλήνων ήταν το όνομά τους το προσωπικό, ποτέ το επαγ-
γελματικό ή ο τίτλος. Ο Περικλής δεν ήταν Περικλής Στρατηγός ή Περικλής Πολιτικός
αλλά Περικλής Ξανθίππου (υιός) Αθηναίος. Ο Αλέξανδρος, μετά τη νίκη του στον
Γρανικό ποταμό, στέλνει ως αφιέρωμα στη θεά Αθηνά, στην Ακρόπολη των Αθηνών,
τριακόσιες περσικές πανοπλίες με την επιγραφή:

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΛΗΝ ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΙΩΝ ΑΠΟ ΤΩΝ ΒΑΡΒΑΡΩΝ
ΤΩΝ ΤΗΝ ΑΣΙΑΝ ΚΑΤΟΙΚΟΥΝΤΩΝ

Λίγους αιώνες αργότερα οι Ρωμαίοι δίπλα στο βαφτιστικό τους χρησιμοποί-
ησαν το επώνυμο. Στα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αρχίζει να καθιερώνε-
ται το επώνυμο δίπλα στο βαφτιστικό χριστιανικό όνομα, όπως συνηθίζεται και σή-
μερα (Νικηφόρος Φωκάς, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος κ.ά.). Στην πραγματικότητα
από το 16ο αιώνα όλοι οι Έλληνες έχουν επώνυμο, ενώ στις αρχές του 20ου αιώνα,
όταν οι Τούρκοι έχουν αποχωρήσει, καθιερώνεται και θεσμικά στο νεοσύστατο Ελ-
ληνικό κράτος.

Είναι φυσικό να υπάρχουν και επώνυμα με ξενική προέλευση, κυρίως τουρ-
κική και βαλκανική, αφού οι λαοί αυτοί συνυπήρχαν στους περασμένους αιώνες
στον ίδιο γεωγραφικό χώρο και με κοινή περίπου ιστορία. Έτσι λοιπόν έχουμε ονό-
ματα με γλωσσική ρίζα αρβανίτικη, βλάχικη, σλαβική, τούρκικη, εβραϊκή και τσιγγά-
νικη. Επίσης, κυρίως στα νησιά μας, υπάρχουν και πολλά επώνυμα ιταλικής ή φρά-
γκικης προέλευσης. Φυσικά η γλωσσική αυτή επιρροή στον σχηματισμό ονομάτων
δεν υποδηλώνει καμιά απολύτως εθνολογική αλλοίωση και καμιά εθνολογική συμ-
μετοχή των ξένων στον σχηματισμό του ελληνικού έθνους.

23

ΕΙΔΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Η συλλογή και κατάταξη των επωνύμων σε κατηγορίες, ομάδες και τάξεις με
βάση τη σημασία τους συναντά σημαντικές δυσκολίες κυρίως λόγω της ποικιλίας
των εννοιών που εκπροσωπούν. Μπορούμε να διακρίνουμε τα επώνυμα σύμφωνα
με τη σημασία τους σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες που δηλώνουν αντίστοιχα βα-
φτιστικό όνομα, καταγωγή, επάγγελμα και παρατσούκλια (ή προσωνύμια). Η κάθε
κατηγορία περιλαμβάνει τις ομάδες και τις τάξεις της.
Έτσι έχουμε την παρακάτω διάταξη:
1. Επώνυμα που χρησιμοποιούν για ρίζα τους βαφτιστικά ονόματα (ή αλλιώς πα-

τρωνυμικά). Είναι το προχειρότερο είδος για να χαρακτηριστεί ένα άτομο και
είναι, μαζί με τα παρατσούκλια, το συχνότερο είδος των οικογενειακών ονομά-
των. Πατρωνυμικά ονόματα είχαν οι αρχαίοι Έλληνες που τα κληρονόμησαν
από τους προγόνους τους και τα μετέδωσαν στους μεταγενέστερους. Τα ονό-
ματα αυτά χωρίζονται σε πολλές υποκατηγορίες. Μπορούμε να τα συναντή-
σουμε σε ονομαστική πτώση (π.χ. Ζάχος), σε γενική (π.χ. Αλεξίου) αλλά και με
πολλές καταλήξεις και υποκοριστικά (π.χ. Αγγελίδης, Ζαχαριάδης, Μιχαλούδης,
κ.ά.). Στην κατηγορία αυτή ανήκουν και τα λεγόμενα μητρωνυμικά, αυτά που
προέρχονται από το βαφτιστικό της μητέρας (π.χ. Πάτρας, Μαριούλας κ.ά.). Οι
λόγοι για τους οποίους κυριαρχεί το μητρωνυμικό αντί του πατρωνυμικού εί-
ναι πολλοί και ποικίλοι. Συμβαίνει λόγω δραστηριότητας, προσωπικότητας, κα-
ταγωγής της γυναίκας , λόγω μακρόχρονου ξενιτεμού του πατέρα ή μακρόχρο-
νης χηρείας.
2. Επώνυμα που δηλώνουν καταγωγή (ή αλλιώς εθνικά). Τα οικογενειακά αυτά
ονόματα φανερώνουν τον τόπο που γεννήθηκε ή έζησε αυτός που έχει το όνο-
μα. Κυρίως αναφέρονται σε πόλεις, χωριά ή σε ευρύτερες γεωγραφικές περιο-
χές (επαρχίες, χώρες). Και εδώ οι καταλήξεις που συνηθίζονται είναι πάρα
πολλές.
3. Επώνυμα που δηλώνουν επάγγελμα (ή αλλιώς επαγγελματικά). Η ποικιλία των
επωνύμων αυτών παρουσιάζεται αρκετά μεγάλη, αφού μεγάλο είναι και το
πλήθος των επαγγελμάτων.
4. Παρατσούκλια (ή προσωνύμια). Τα οικογενειακά ονόματα που προέρχονται
από παρατσούκλια εκφράζουν, όπως και εκείνα, ορισμένες ιδιότητες ή χαρα-
κτηριστικά του παρανομασμένου. Τα παρατσούκλια ταξινομούνται σε πολλές
ομάδες ανάλογα σε τι αναφέρεται ο χαρακτηρισμός.

Η ετυμολογία των οικογενειακών επωνύμων παρουσιάζει αυξημένο ενδιαφέ-
ρον, επειδή ο καθένας έχει την περιέργεια να μάθει την προέλευση των λέξεων
που κατονομάζουν προσωπικά τον ίδιον ή άλλα πρόσωπα γνωστά του ή άγνωστα,
κυρίως όταν πρόκειται για επώνυμα που ξενίζουν.

Η ετυμολογία των επωνύμων πολλές φορές είναι πολύ δύσκολη και μερικές
φορές αποτρεπτική. Παράγοντες που δυσκολεύουν το έργο μας είναι η δυνατότη-
τα διπλής ετυμολογίας και η παραμόρφωση του αρχικού τύπου καθώς πολλοί
γραμματείς δημοτολογίων, παρελθόντων κυρίως χρόνων, δε διέθεταν την ανάλογη
κατάρτιση και υπέκυπταν αρκετές φορές σε σφάλματα γραφής. Επίσης, σε κάποια
ονόματα παρατηρείται εκούσια αλλαγή ή αφαίρεση φθόγγων προκειμένου να α-
κούγονται αυτά πιο εύηχα ή για αποφυγή παρερμηνεύσεων και παρεξηγήσεων.

24

ΤΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥΣ

Τα οικογενειακά ονόματα δε συνηθίζονται μόνο με τον αρχικό τους τύπο.
Πολλά σχηματίζουν και παράγωγα οικογενειακά με διάφορες καταλήξεις καθώς
και σύνθετα με τη βοήθεια κάποιων λέξεων που χρησιμεύουν σαν πρώτο συνθετι-
κό.
α) Καταλήξεις
Η κατάληξη ενός επωνύμου μας βοηθάει πολλές φορές να καταλάβουμε από ποιο
μέρος της Ελλάδας είναι κάποιος. Αυτό συμβαίνει γιατί μερικά γεωγραφικά μέρη
της χώρας μας έχουν τις δικές τους χαρακτηριστικές καταλήξεις. Έτσι λοιπόν έχου-
με τις καταλήξεις:
-ίδης92: Παυλίδης (Πόντιοι)
-άδης93: Γεωργιάδης (Πόντιοι αλλά και Μικρασιάτες)
-ούδης: Παυλούδης (κυρίως Μακεδονία και Θράκη)
-ογλου: Αρζόγλου (Μικρασιάτες και Πολίτες)
-άκης: Καζαντζάκης (Κρήτη)
-άκος: Γιατράκος (ανατολική-Λακωνική Μάνη)
-έας: Μαυρέας (δυτική-Μεσσηνιακή Μάνη)
-πουλος: Δημόπουλος (κυρίως στην Πελοπόννησο)
-άτος: Γεωργάτος (Κεφαλονιά)
-έλης: Παπαδέλης (Λέσβο, Λήμνο, Αϊβαλί)
-ούσης: Φιλιππούσης (Χίο)

Εκτός των πληροφοριών που δίνουν για την καταγωγή, οι καταλήξεις προσ-
δίδουν και κάποια άλλα χαρακτηριστικά στον παρονομαζόμενο. Έτσι, έχουμε και
την εξής άλλη κατηγοριοποίηση:

o Καταλήξεις με πατρωνυμική σημασία (-ίδης,-άδης,-άκης,-άκος,-πουλος,-
ογλου), φανερώνουν πατρική καταγωγή (γιος ή απόγονος)

o Καταλήξεις με τοπική σημασία (-ίτης,-ιώτης,-αιος,-ατης,-λής,-νλής)
o Καταλήξεις με μεγεθυντική σημασία (-άκας)
o Καταλήξεις με υποκοριστική σημασία (-άκης,-άκος,-ούλης,-ούδης,-πουλος)
o Κατάληξη που σημαίνει ότι αναφέρεται ή ανήκει σε κάποιον (-άρης < λατινι-

κό –arius)

β) Σύνθετα Οικογενειακά
Τα σύνθετα οικογενειακά έχουν για πρώτο συνθετικό επίθετο ή και ουσια-

στικό. Το πρώτο συνθετικό είναι κυρίως παρατσούκλι (π.χ. Κοντογιάννης), επάγ-
γελμα (π.χ. Παπαγιάννης) ή ακόμα και βαφτιστικό όνομα (π.χ. Μητροπάνος).

92 Η κατάληξη εμφανίζεται στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια. Ο Αγαμέμνονας λέγεται Ατρείδης (γιος του Ατρέα), ο
Ορέστης αναφέρεται και ως Αγαμεμνομενίδης (γιος του Αγαμέμνονα).
93 Παρομοίως, ο Οδυσσέας φέρειι το όνομα Λαερτιάδης (γιος του Λαέρτη). Τα σε –ίδης και –ιάδης επώνυμα
πολλαπλασιάστηκαν μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, καθώς οι πρόσφυγες δεν είχαν σταθερά επώνυμα και
οι επιτροπές υποδοχής εκτελούσαν και χρέη αναδόχου.

25

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
ΚΑΤΑΓΩΓΗ, ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

Α/ ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Όπως αναφέρθηκε και στην εισαγωγή, ο τόπος που ζούμε παρουσίασε έντο-
νη πληθυσμιακή κινητικότητα τα τελευταία 100 χρόνια. Οι πρώτοι οικισμοί εμφα-
νίστηκαν τον 17ο αιώνα στην περιοχή που σήμερα ονομάζεται Ελευθέρια. Η πρώτη
ονομασία ήταν Χαρμάνκιοϊ (τουρκ. Harman koy: χωριό με αλώνια, αλωνότοπος).
Το όνομα αυτό δείχνει πως η βασική ασχολία των κατοίκων ήταν η γεωργία.

Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στον συνοικισμό στήθηκε στρατώνας των
αγγλογαλλικών στρατευμάτων. Στα ξύλινα παραπήγματα που έμενε ο στρατός, και
αφού πέρασαν στη δικαιοδοσία της Πρόνοιας, εγκαταστάθηκαν προσωρινά το έ-
τος 1920 Πόντιοι από τη Ρωσία. Οι πρόσφυγες μετονόμασαν τον συνοικισμό σε
Νέο ή Κάτω Χαρμάνκιοϊ για να ξεχωρίζει από το Παλαιό Χαρμάνκιοϊ που βρισκόταν
γύρω από τον ναό του Αγίου Αθανασίου (σημερινός Εύοσμος) που εγκαταστάθη-
καν 266 προσφυγικές οικογένειες από τον Κουκλουτζά, προάστιο της Σμύρνης. Το
1924 ο συνοικισμός μετονομάστηκε επίσημα Κοινότητα Ελευθερίου ή Ελευθέρια,
γιατί πέρασε από κει ο Ελευθέριος Βενιζέλος94.

Το 1924 επίσης ιδρύθηκε και το Νέο Κορδελιό από 282 πρόσφυγες (68 οικο-
γένειες) από το χωριό Παπά-Σκάλα του Κορδελιού της Σμύρνης που εγκαταστάθη-
καν από την Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ). Αργότερα εγκαταστά-
θηκαν πρόσφυγες και από άλλα μέρη της Μικράς Ασίας και πόλεις της Ελλάδας (ε-
σωτερικοί μετανάστες). H πλειονότητα όμως των κατοίκων καταγόταν από την πα-
ραλιακή κωμόπολη Κορδελιό που βρισκόταν βορειοδυτικά της Σμύρνης και σε α-
πόσταση 20 χιλιομέτρων από αυτήν, γνωστό επίσης με τα ονόματα Περαία και
Καρσί-Γιακά, δηλαδή "πέρα μακριά". Πριν από τη Μικρασιατική καταστροφή στην
πόλη κατοικούσαν περίπου 15.000 Έλληνες. Έτσι ο συνοικισμός σε ανάμνηση της
γενέτειρας των κατοίκων ονομάστηκε Νέο Κορδελιό95.

Κατά τα έτη 1927-1928, εγκαταστάθηκαν στον συνοικισμό από την Επιτροπή
Αποκατάστασης Προσφύγων 191 πρόσφυγες (50 οικογένειες) από το χωριό Βασι-
λικό της Ανατολικής Θράκης.

Από το 1950, λόγω εσωτερικής μετανάστευσης, ο πληθυσμός της περιοχής
αυξήθηκε σημαντικά. Εισρέουν άτομα από όλα τα μέρη της Βόρειας Ελλάδας, κυ-
ρίως όμως από την Κεντρική Μακεδονία (Κιλκίς, Σέρρες, Κοζάνη, Χαλκιδική, Πέλ-
λα). Ο πληθυσμός αυξήθηκε ακόμη από τους 3.500 Σαρακατσάνους που ήρθαν
από τις γειτονικές χώρες, κυρίως από Σκόπια και Σερβία για μόνιμη εγκατάσταση
μεταξύ 1962 και 1968. Στο Κορδελιό υπολογίζεται ότι ζουν σήμερα 6.000 Σαρακα-
τσάνοι, οι περισσότεροι από κάθε άλλο Δήμο.

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 έρχονται να ζήσουν πολλοί ομογενείς
από τη Σοβιετική Ένωση και τη Βόρειο Ήπειρο. Στον αριθμό προστέθηκαν πολλοί
οικονομικοί μετανάστες, κυρίως από την Αλβανία96. Τέλος, από το 2000 και για μια
δεκαετία περίπου, λόγω της μεγάλης ανοικοδόμησης και των χαμηλότερων οικο-
νομικών αξιών, εγκαταστάθηκαν στην περιοχή πολλές νέες οικογένειες από την
ευρύτερη περιοχή του πολεοδομικού συγκροτήματος της Θεσσαλονίκης.

94 http://www.tedk.gr/
95 https://el.wikipedia.org
96 http://www.tedk.gr/

26

Β/ ΤΟΠΟΣ ΓΕΝΝΗΣΗΣ

Το πρώτο στάδιο της έρευνας προέβλεπε τη σύνταξη, συμπλήρωση και επε-
ξεργασία σχετικού ερωτηματολογίου. Οι μαθητές και μαθήτριες απευθύνθηκαν
στο άμεσο οικογενειακό τους περιβάλλον για τη συλλογή των πρώτων στοιχείων.
Τα ερωτηματολόγια που συμπληρώθηκαν ήταν 126 σε σύνολο 236 εγγεγραμμένων
μαθητών και μαθητριών (ποσοστό 53%). Από την καταγραφή των στοιχείων αυτών
μπορούμε να εξάγουμε τα παρακάτω συμπεράσματα:

Όλα τα παιδιά που συμμετείχαν στην έρευνα και συμπλήρωσαν το ερωτημα-
τολόγιο γεννήθηκαν τις χρονιές από 2005 έως και 2010. Τα πιο πολλά γεννήθηκαν
στη Θεσσαλονίκη (σε ποσοστό 97%) και τα υπόλοιπα στην Αλεξανδρούπολη, στην
Κύπρο, στην Αλβανία και στη Γερμανία.

Γ/ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΠΑΠΠΟΥΔΩΝ

Βάση των στοιχείων που συλλέξαμε, η πλειοψηφία είναι από την ευρύτερη
περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας. Η προέλευση ταιριάζει με την ιστορική ανα-
φορά που δίνεται στην αρχή της ενότητας. Αναλυτικότερα:

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Ν. Θεσσαλονίκης97 20 ΥΠΟΛΟΙΠΗ ΕΛ- Θράκη 9
Ν. Κιλκίς 17 ΛΑΔΑ Θεσσαλία 6
Ν. Σερρών 14 Νησιά 5
Ν. Κοζάνης 13 ΕΚΤΟΣ Στερεά Ελλάδα 3
Ν. Πέλλας 10 ΣΥΝΟΡΩΝ Ήπειρος 2
Ν. Χαλκιδικής 8 Πελοπόννησος 1
Ν. Καβάλας 7 Πόντος 7
Ν. Δράμας 6 Μικρά Ασία 5
Ν. Φλώρινας 4 Ανατολική Θράκη 4
Ν. Πιερίας 3 Κωνσταντινούπολη 2
Ν. Γρεβενών 2 Αλβανία 14
Ν. Ημαθίας 2 Γεωργία 11
Καζακστάν 5
Βουλγαρία 1

Δ/ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

Τα δεδομένα διαφοροποιούνται λίγο, καθώς οι γονείς των μαθητών, γεννη-
μένοι από τη δεκαετία του 1960 και έπειτα, παρουσιάζουν μικρότερη κινητικότη-
τα. Οι περισσότεροι γεννήθηκαν εδώ μιας και οι γονείς τους (παππούδες των μα-
θητών) εγκαταστάθηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες. Αρκετές είναι οι οικογένειες
από την Αλβανία και από πρώην Σοβιετικές χώρες που ήρθαν στην Ελλάδα από το
1990 και έπειτα. Πολλές είναι επίσης και οι οικογένειες που εγκαταστάθηκαν την
τελευταία δεκαπενταετία, προερχόμενοι από άλλους γειτονικούς δήμους του ευ-
ρύτερου πολεοδομικού συγκροτήματος της Θεσσαλονίκης.

Αναλυτικότερα:

97 Η πλειοψηφία είναι από τα γύρω χωριά του νομού

27

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Ν. Θεσσαλονίκης 64 ΥΠ. ΧΩΡΑ Θεσσαλία 6
Ν. Κιλκίς 9 Θράκη 3
Ν. Σερρών 6 ΕΚΤΟΣ ΣΥΝΟΡΩΝ Πελοπόννησος 3
Ν. Κοζάνης 5 Ήπειρος 1
Ν. Ημαθίας 4 Νησιά 1
Ν. Χαλκιδικής 4 Στερεά Ελλάδα 1
Ν. Καβάλας 3 Αλβανία 14
Ν. Φλώρινας 3 Γεωργία 10
Ν. Γρεβενών 2 Καζακστάν 5
Ν. Πιερίας 2 Τσεχία 3
Ν. Πέλλας 1 Ρουμανία 2
Ρωσία 2
Αμπχαζία 1
Βουλγαρία 1
Ουζμπεκιστάν 1
Πολωνία 1

Ε/ ΠΟΣΑ ΧΡΟΝΙΑ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΤΟ ΚΟΡΔΕΛΙΟ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΟΥ

Είναι ένα πολύ σημαντικό στοιχείο για να παρατηρήσουμε την πληθυσμιακή

κινητικότητα που είναι ανάλογη της ιστορίας του Κορδελιού. Χωρίσαμε τις περιό-

δους ανά δεκαετίες και τις παρατηρήσαμε ανάλογα με το γεγονός που τις χαρα-

κτηρίζει. Έτσι έχουμε: 4
 Οικογένειες από ίδρυσης του Κορδελιού (πρώτοι πρόσφυγες, 1924):

 Δεκαετία 1950 – 1959 (εσωτερική μετανάστευση): 4

 Δεκαετία 1960 – 1969 (εγκατάσταση Σαρακατσάνων, κυρίως μεταξύ

1963 – 1968): 16

 Δεκαετία 1970 – 1979 (εσωτερική μετανάστευση, κυρίως από περιο-

χές της Μακεδονίας): 21

 Δεκαετία 1980 – 1989: 5

 Δεκαετία 1990 – 1999 (παλιννόστηση Ποντίων και Βορειοηπειρωτών,

οικονομικοί μετανάστες από Αλβανία): 16

 Δεκαετία 2000 – 2009 (εγκατάσταση νέων οικογενειών από το ευρύ-

τερο πολεοδομικό συγκρότημα): 49

 Τρέχουσα δεκαετία (2010 - ): 8

28

ΣΤ/ ΚΑΤΑΓΩΓΗ

Ένα από τα ερωτήματα ζητούσε την καταγωγή του μαθητή ή της μαθήτριας.
Παρατηρήθηκαν σε πολλές περιπτώσεις διπλές ή ακόμη και τριπλές επιλογές (π.χ.
μισή Πόντια και από μισή Θρακιώτισσα και Μικρασιάτισσα), λαμβάνοντας υπόψη
οι μαθητές την καταγωγή τους από τον παππού και τη γιαγιά ακόμη. Στον πίνακα
και στο γράφημα που ακολουθούν φαίνεται η καταγωγή όλων των μαθη-
τών/μαθητριών του σχολείου (των 126 που απάντησαν στο ερωτηματολόγιο αλλά
και των υπολοίπων, βάση έγκυρων και διασταυρωμένων πληροφοριών).

Καταγωγή Συχν/τα Καταγωγή Συχν/τα
Ποντιακή 92 Βουλγάρικη 3
Μακεδονική (εντόπια) 41 Ηπειρώτικη 2
Μικρασιάτικη 37 Κων/πολίτικη 2
Σαρακατσάνικη 34 Γεωργιανή 2
Αλβανική 34 Ουγγρική 2
Θρακιώτικη 20 Πολωνική 2
Βλάχικη 13 Ρουμάνικη 2
Ρομά 13 Θεσσαλική 1
Νησιώτικη 6 Βορειοηπειρώτικη 1
Τσέχικη 5 Ουκρανική 1
Πελοποννησιακή 3 Συριακή 1

29

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Α/ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Το σχολείο μας έχει εγγεγραμμένους 236 μαθητές και μαθήτριες. Μεταξύ
αυτών υπάρχουν 78 αδέρφια. Με 3 αδέρφια είναι 4 οικογένειες (Αρτεμίου, Κόγια,
Κοσωφίδη, Λυμπέρη), με 2 αδέρφια είναι 33 οικογένειες, ενώ υπάρχουν και 4 δί-
δυμα (Παναγιωτίδη στην Α΄τάξη, Αρτεμίου στη Γ΄, Ελευθεριάδη και Ιορδανίδη στη
Στ΄). Τα διαφορετικά επίθετα είναι 181. Τρεις μαθήτριες έχουν διπλό επίθετο και
μία τριπλό.

Β/ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΕΠΩΝΥΜΩΝ

Από τα 181 διαφορετικά επίθετα βρήκαμε αυτά που παρουσιάζουν τη μεγα-

λύτερη συχνότητα, αυτά δηλαδή που συναντιούνται περισσότερο. Έτσι έχουμε:

- Παπαδόπουλος από 5 φορές

- Χύσα από 4 φορές

- Αρτεμίου, Ελευθεριάδης, Κόγιας, Κοσωφίδης, Λυμπέρης,

Ξανθόπουλος, Παυλίδης, Τολίκας, Τσακλίδης από 3 φορές

Γ/ ΤΟ ΜΑΚΡΟΣ ΤΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Τα ελληνικά οικογενειακά ονόματα είναι μεγαλύτερα και πολυσυλλαβότερα

από τα αντίστοιχα των ξένων χωρών. Ο μέσος όρος των ελληνικών οικογενειακών

είναι από τρεις ως πέντε συλλαβές, ενδεικτικό του πλούτου της ελληνικής γλώσσας

και της πολυσχιδότητας που τη χαρακτηρίζει. Δεν υπάρχει άλλη γλώσσα στον κό-

σμο με τόση μεγάλη παραγωγή και σύνθεση λέξεων από μια πρότυπη λέξη. Ακόμη

και άγνωστη, αν την ετυμολογήσεις σωστά, θα μπορέσεις να την ερμηνεύσεις.

Δεν παρατηρείται το ίδιο και στα ξενικά οικογενειακά ονόματα (κυρίως τα

αλβανικά). Εκεί ο αριθμός συλλαβών είναι εμφανώς μικρότερος – κυρίως δύο ή

τρεις συλλαβές.

Τα επώνυμα των μαθητών και μαθητριών όλων των τάξεων του σχολείου

μπορούν να χωριστούν σε:

α/ Ελληνικά επώνυμα

Αριθμός συλλαβών Επώνυμα Ποσοστό

Δύο - 28 19 %

Τρεις - 39 27 %

Τέσσερις - 56 38 %

Πέντε - 19 13%

Έξι - 5 3 %

147 100 %

β/ Ξενικά επώνυμα

Αριθμός συλλαβών Επώνυμα Ποσοστό

Δύο - 18 53 %

Τρεις - 12 35 %

Τέσσερις - 3 9%

Πέντε - 1 3%

34 100 %

30

Δ/ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΕΠΩΝΥΜΩΝ ΑΝΑ ΓΡΑΜΜΑ

Από καθαρά στατιστική πλευρά κατηγοριοποιήσαμε τα επώνυμα με βάση το
αρχικό τους γράμμα. Παρατηρήσαμε πως τα περισσότερα ξεκινούν από το γράμμα
Μ και ακολουθούν τα γράμματα Κ και Τ. Αναλυτικά:

Α 9 Η 1 Ν 3 Τ 22
Β6Θ2Ξ1Υ -
Γ 13 Ι 2 Ο - Φ 3
Δ 5 Κ 29 Π 12 Χ 10
Ε 2Λ6 Ρ 2Ψ-
Ζ 6 Μ 33 Σ 14 Ω -

Ε/ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΕΠΩΝΥΜΩΝ

Η ετυμολογική ανάλυση των επωνύμων που ακολουθεί μπορεί να μας οδη-
γήσει σε πολύ χρήσιμα συμπεράσματα. Η συνύπαρξη τόσων λαών μέσα στον ελ-
λαδικό χώρο για αρκετούς αιώνες δε γινόταν να μην επηρεάσει γλωσσικά τους κα-
τοίκους.

Παρατηρείται πολύ μεγάλο ποσοστό επωνύμων τουρκικής προέλευσης κα-
θώς οι περισσότεροι κάτοικοι του τόπου που ζούμε είναι πρόσφυγες από τη Μικρά
Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη που εγκαταστάθηκαν εδώ μετά τους
διωγμούς του 1922.

Τα επώνυμα των μαθητών και μαθητριών του σχολείου κατανέμονται με
βάση την προέλευση και ετυμολογία τους ως εξής98:

Ελληνικά 69 ποσοστό (%) 34,5
Τουρκικά 52 ποσοστό (%) 26
Αλβανικά 18 ποσοστό (%) 9
Εβραϊκά 14 ποσοστό (%) 7
Λατινικά 13 ποσοστό (%) 6,5
Σλαβικά 12 ποσοστό (%) 6
Περσικά 4 ποσοστό (%) 2
Αραβικά 3 ποσοστό (%) 1,5
Αρβανίτικα 3 ποσοστό (%) 1,5
Γεωργιανό 1 ποσοστό (%) 0,5
Άγνωστης ετυμολογίας 11 ποσοστό (%) 5,5
Σύνολο 200 ποσοστό (%) 100

Ο σχηματισμός των ελληνικών επωνύμων που βασίζονται σε τουρκικές λέ-
ξεις ξεκινά από τα χρόνια της παρακμής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Υπάρχουν
όμως και κάποια επώνυμα που φαίνεται ότι δημιουργήθηκαν στα τέλη του 19ου
αιώνα ή ακόμα στις αρχές του 20ου.

Τα επώνυμα και η γλώσσα ακολουθούν μια εξελικτική πορεία. Η σταδιακή
εξαφάνιση των ελληνικών πληθυσμών στα πρώτα χρόνια της τουρκικής κατάκτη-
σης, οι εξισλαμισμοί, οι συνεχείς μετακινήσεις πληθυσμών αλλοίωσαν επιφανεια-
κά τον χαρακτήρα των ελληνικών στοιχείων. Οι κατακτητές συχνά ονοματίζουν στη

98 Λαμβάνονται υπόψη όλες οι πιθανές ερμηνείες

31

δική τους γλώσσα χριστιανούς υπηκόους, ίσως και κατά τη διάρκεια απογραφών
πληθυσμού ή συμβολαιογραφικών πράξεων. Τα δυσκολοπρόφερτα γι΄ αυτούς ελ-
ληνικά επώνυμα αντικαταστάθηκαν από τούρκικα που πιθανά να είχαν την ίδια
σημασία με τα προηγούμενα ελληνικά99.

ΣΤ/ ΑΛΛΑΓΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ

Υπάρχουν μερικά οικογενειακά ονόματα που έχουν αλλάξει τα τελευταία χρόνια
για διαφόρους λόγους. Έτσι τα σημερινά παιδιά έχουν διαφορετικό επώνυμο από
τον παππού τους ή τον προπάππου τους. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στα επίθετα
προσφύγων. Με την εισροή των προσφύγων από την Ιωνία, τον Πόντο, την Καππα-
δοκία, τη Ρωμυλία οι επιτροπές υποδοχής ανέλαβαν και χρέη αναδόχων. Το παιδί
του Κώστα το έκαναν Κωνσταντινίδη, το γιο του Γιάννη, Ιωαννίδη ή Γιαννόπουλο ή
Ιωάννου. Επίσης αλλάξανε πολλά ονόματα τουρκικής προέλευσης με αντίστοιχα ελ-
ληνικά. Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης γράφει, για παράδειγμα, πως το επίθετο Ξαν-
θόπουλος χρησιμοποιήθηκε ως εξελληνισμένο οικογενειακό όνομα που δινόταν κα-
τά κόρον την εποχή των προσφύγων, ακυρώνοντας το προηγούμενο που είχαν και
ήταν τούρκικης προέλευσης100.

Οι αλλαγές που παρατηρούμε στα ονόματα των μαθητών και μαθητριών του
σχολείου είναι:

Σημερινό επώνυμο Προηγούμενο επώνυμο Πότε δόθηκε
Αλεξίου Παυλάκης 1930
Ανδριώτης Μηλιωράκης
Βασιλάκος Καραγιουβάνης πριν 100 χρόνια
Γίδαρος Κόζαρης 1922
Γιουρούκης Τριανταφυλλίδης 1963
Γλούφτσης Αντωνιάδης 1821
Δαλαξόπουλος Νταλαξής
Ζεβαχέρογλου Πολίτης 1900
Ιατρούδης Μαυρομιχάλης 1922
Καζίκος Καζάκος
Κέρογλου Ευθυμιάδης 1922
Κούκης Καρανάτσος 1854
Κουζόγλου Σαρδέλας 1915
Κωνσταντίνου Μπαλάσκας 1965
Λεονταρίδης Ελευθεριάδης 1922
Μαριούλας Παπαντωνίου πριν 100 χρόνια
Πάτρας Τριανταφύλλου πριν 200 χρόνια
Σουπιάδης Σαλπιγγίδης 1922
Τσακλίδης Μαϊρόπουλος 1800
Τσίρος Τσαουσάκης 1923

99 Γιάννης Τζέμος, Τα ελληνικά επώνυμα τουρκικής προέλευσης, ειδική έκδοση εφημερίδας Τα Νέα, Αθήνα
2013, σελ. 16-17
100 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, Τα οικογενειακά μας ονόματα, εκδ. ΑΠΘ Ινστιτούτο Νεοελληνικών σπουδών
(Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 1995, σελ. 143

32

Ζ/ ΠΟΤΕ ΧΡΟΝΙΚΑ ΔΟΘΗΚΕ ΤΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΟΝΟΜΑ

Στο σχετικό ερώτημα του ερωτηματολογίου απάντησαν 46 παιδιά. Από τα
στοιχεία που συλλέχθηκαν προκύπτει ότι 8 οικογενειακά ονόματα είναι πολύ παλιά
και προϋπήρχουν της Επανάστασης του 1821. Από το νεοσύστατο ελληνικό κράτος
και μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα δόθηκαν 10 ονόματα, ενώ τα πιο πολλά (22 στο
σύνολο) δόθηκαν κατά το μεγάλο προσφυγικό κύμα. Υπάρχουν και 6 οικογενειακά
ονόματα που δόθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες και προέρχονται κυρίως από αλλα-
γές προηγούμενου επωνύμου.

Η/ ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Όπως προαναφέρθηκε, η κατάληξη ενός επωνύμου μάς βοηθάει πολλές φο-
ρές να καταλάβουμε από ποιο μέρος είναι κάποιος, ποια είναι η καταγωγή του. Η
πλειοψηφία των επωνύμων των μαθητών του σχολείου έχουν καταλήξεις σε –ίδης
και –άδης, ενδεικτικό της προσφυγικής καταγωγής τους. Οι δυο αυτές καταλήξεις,
όπως επίσης και οι καταλήξεις –πουλος και –ογλου έχουν την ίδια σημασία και δη-
λώνουν το παιδί, τον απόγονο. Οι Σαρακατσάνοι που αποτελούν επίσης μεγάλη
πληθυσμιακή ομάδα δεν έχουν συγκεκριμένες καταλήξεις στα επώνυμά τους.

Από τη μελέτη των οικογενειακών ονομάτων έχουμε την παρακάτω κατηγο-
ριοποίηση:

41 Επώνυμα με την κατάληξη –ίδης (ποντιακής καταγωγής)
Αγγελίδης, Ατματζίδης, Βρατσίδης, Γιαλαμουρίδης, Ζντελίδης, Θεοδω-
ρίδης, Ιορδανίδης, Καραγκιοζίδης, Καρυπίδης, Κενανίδης, Κιαντικίδης,
Κοσωφίδης, Κριθαρίδης, Κυφωνίδης, Κωνσταντινίδης, Λαζαρίδης, Λε-
βεντίδης, Λεονταρίδης, Μαζμανίδης, Μανασίδης, Μασκαλίδης, Μαυρί-
δης, Μιχαηλίδης, Μουρατίδης, Νατσαρίδης, Νταμοτσίδης, Παναγιωτί-
δης, Πασχαλίδης, Παυλίδης, Προβατίδης, Σαλτουρίδης, Σαντικίδης, Σι-
σμανίδης, Συμεωνίδης, Τερζίδης, Τσακλίδης, Τσαλουχίδης, Τσαπνίδης,
Φαχιρίδης, Χαριπίδης, Χρυσίδης

8 Επώνυμα με την κατάληξη –άδης (ποντιακής αλλά και Μικρασιάτικης κατα-
γωγής)

Αναστασιάδης, Αντωνιάδης, Γρηγοριάδης, Ελευθεριάδης, Ζαχαριάδης,
Ηλιάδης, Σουπιάδης, Φωτιάδης
6 Επώνυμα με την κατάληξη –πουλος
Δαλαξόπουλος, Καρπετόπουλος, Μοσχόπουλος, Ξανθόπουλος, Παπα-
δόπουλος, Σταγγόπουλος
3 Επώνυμα με την κατάληξη –ώτης (δείχνουν καταγωγή)
Αλμανιώτης, Ανδριώτης, Γεραγώτης
4 Επώνυμα με την τουρκική κατάληξη –ογλου
Ζεβαχέρογλου, Κέρογλου, Κουζόγλου, Μπόζογλου
2 Επώνυμα με την κατάληξη –ούδης (από Μακεδονία, Θράκη)
Ιατρούδης, Μιχαλούδης,
2 Επώνυμα με κατάληξη –άκης (καταγωγή κυρίως από Κρήτη)
Σταφυλαράκης, Τσιπλάκης
2 Επώνυμα με την τουρκική κατάληξη –τζής (επαγγελματικά)
Βακιρτζής, Σαπουτζής

33

Θ/ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Από τη μελέτη των πληροφοριών που συλλέξαμε χωρίσαμε τα οικογενειακά
ονόματα στις παρακάτω κατηγορίες101:
α) Πατρωνυμικά (49 επώνυμα, σε ποσοστό 27%)
Τα συναντάμε σε διάφορες μορφές:

- Σε πτώση ονομαστική
Εμμανουήλ
Ζαχαρίας
Πολυχρόνης

- Σε πτώση ονομαστική (υποκοριστικά ή διάφορες καταλήξεις)
Βασιλάκος
Γιουβάνης
Γκόγκος
Γούσιος
Ζάχος
Λυμπέρης
Λουκέρης
Μανώλης
Μιχαλούδης
Σιώτας
Στάμος
Σταυρέτης
Τάσιος
Τζέλης
Τολίκας

- Σε πτώση ονομαστική (ξενικά)
Μερκούρι (αλλά και παρατσούκλι)
Μεχμέτ

- Σε πτώση γενική
Αλεξίου
Αρτεμίου
Δημητρίου
Θεοδοσίου
Κωνσταντίνου
Λούκα
Μάρκου
Χατζηγεωργίου (σύνθετο)

- Σε κατάληξη –ίδης
Αγγελίδης
Θεοδωρίδης
Ιορδανίδης
Κενανίδης
Κωνσταντινίδης
Λαζαρίδης
Μανασίδης

101 Λαμβάνιοντ υπόψη όλες τις πιθανές ερμηνείες προέλευσης

34

Μιχαηλίδης
Μουρατίδης
Παναγιωτίδης
Πασχαλίδης
Παυλίδης
Συμεωνίδης
- Σε κατάληξη –άδης
Αναστασιάδης
Αντωνιάδης
Γρηγοριάδης
Ελευθεριάδης
Ζαχαριάδης
Ηλιάδης
Φωτιάδης
- Σε κατάληξη –πουλος
Σταγγόπουλος

β) Μητρωνυμικά (3 επώνυμα, σε ποσοστό 2%)
Κουμπούς (;) (αλλά και επαγγελματικό)
Μαριούλας
Πάτρας

γ) Επαγγελματικά (35 επώνυμα, σε ποσοστό 20%)
Βακιρτζής
Γίδαρος
Δαλαξόπουλος
Ιατρούδης
Καλαφάτης
Καλενδέρης (αλλά και παρατσούκλι)
Καρπετόπουλος
Κόγιας (;)
Κουζόγλου (;) (αλλά και παρατσούκλι)
Κουκάρας (;) (αλλά και παρατσούκλι)
Κουμπούς (;) (αλλά και μητρωνυμικό)
Μαγγανάρης (αλλά και παρατσούκλι)
Μελισσάς
Μοσχόπουλος
Μπάτζιος
Μπεχτσής (αλλά και παρατσούκλι)
Μυλωνάς
Νατσαρίδης
Ντερβίσι (ξεν.)
Πανάς
Παπαγιάννης (σύνθετο)
Παπαδόπουλος
Παπαθεοδώρου (σύνθετο)
Παπαϊωάννου (σύνθετο)
Παπά (ξεν.)

35

Σαπουτζής
Σταφυλαράκης
Συλλέκτης
Τερζίδης
Τζιώρας (αλλά και παρατσούκλι)
Τσαμπάζι (ξεν.)
Τσαπνίδης (;)
Τσιλιγκίρης
Χάιτας
Χατζηκεχαγιάς (σύνθετο)

δ) Εθνικά (12 επώνυμα, σε ποσοστό 6%)
Αλμανιώτης
Ανδριώτης
Γεραγώτης
Δραγοτενλής
Ζαρογιάννης (σύνθετο), (αλλά και παρατσούκλι)
Καζίκος (;) (αλλά και παρατσούκλι ;)
Κόρτσα (ξεν.)
Μερντάνι (ξεν.) (;)
Μπογκντάνι (ξεν.)
Τότσκα (ξεν.) (;)
Τσακλίδης (αλλά και παρατσούκλι)
Τσεπέλια (ξεν.), (αλλά και παρατσούκλι)

ε) Παρατσούκλια (64 επώνυμα, σε ποσοστό 35%)
- Παρατσούκλια που δηλώνουν συμπεριφορά, χαρακτήρα και διάφορες ανθρώ-
πινες ιδιότητες:
Απέργης
Βρατσίδης
Γερούκης
Γκέντσος
Δελημαράς
Καλενδέρης (αλλά και επαγγελματικό)
Καλός
Καραταΐ
Καρυπίδης
Καφαντάρης
Κόγιας (;)(αλλά και επαγγελματικό;)
Κοσωφίδης
Λεβεντίδης
Μαγγανάρης (αλλά και επαγγελματικό)
Μανταρτζίεφ (ξεν.)
Μπάστας
Μπεχτσής (αλλά και επαγγελματικό)
Σαλτουρίδης
Τεβεκέλης
Τζίκα (ξεν.)

36

Τζιώρας (αλλά και επαγγελματικό)
Φαχιρίδης (;)
Χαριπίδης (;)
Χασογλάνης
- Παρατσούκλια που δηλώνουν μέρη του σώματος ή χαρακτηριστικά της εμφάνι-
σης του
Βεσίμ
Γιαλαμουρίδης
Γκίσας (;)
Δαλακλής
Καραγκιοζίδης
Κέρογλου
Κουτρουμπής
Κοψαχείλης
Κυφωνίδης
Μασκαλίδης (;)
Σισμανίδης
Τσακλίδης (αλλά και εθνικό)
Τσαλουχίδης
Τσιπλάκης
Τσίρος
Χασογλάνης
- Παρατσούκλια που δηλώνουν ζώα:
Ατματζίδης
Γκότσης
Κότσιφας
Κουζόγλου (;) (αλλά και επαγγελματικό)
Λεονταρίδης
Μπίκος
Σουπιάδης
Τσίρος
Φλώρος
- Παρατσούκλια που δηλώνουν φυτά:
Κουκάρας (;) (αλλά και επαγγελματικό;)
Κριθαρίδης
Τσιαλίκης
- Παρατσούκλια που δηλώνουν αντικείμενα καθημερινού βίου:
Γκίσας (;)
Ζεβαχέρογλου
Καζίκος (;) (αλλά και εθνικό;)
Καντζιούρας
Κόγιας (;) (αλλά και επαγγελματικό;)
Κουζόγλου (;) (αλλά και επαγγελματικό)
Κουκάρας (;) (αλλά και επαγγελματικό)
Κουτρουμπής
Μαγγανάρης (αλλά και επαγγελματικό)
Μπαλάσκας
Μπίκος

37

Μπότης
Σαντικίδης
Τσαντίλης
Τσεπέλια (ξεν.) (αλλά και εθνικό)
- Παρατσούκλια που δηλώνουν χρώμα:
Κούκης
Μαυρίδης
Μπόζογλου
Ξανθόπουλος
Φλώρος
Χρυσίδης
- Παρατσούκλια που δηλώνουν χρόνο:
Κέρογλου (;)
Μερκούρι (ξεν.) (αλλά και πατρωνυμικό)

στ) Σύνθετα ονόματα (6 επώνυμα, σε ποσοστό 3%)
Ζαρογιάννης (εθνικό αλλά και παρατσούκλι)
Παπαγιάννης (επαγγελματικό)
Παπαθεοδωρου (επαγγελματικό)
Παπαϊωάννου (επαγγελματικό)
Χατζηγεωργίου (πατρωνυμικό)
Χατζηκεχαγιάς (επαγγελματικό)

ζ) Ξενικά (31 επώνυμα, σε ποσοστό 17%)
Στο σχολείο μας υπάρχουν και 30 ξενικά ονόματα που προέρχονται από μαθητές
που κατάγονται από Αλβανία (κυρίως), Βουλγαρία, Γεωργία, Συρία αλλά και από
μαθητές Ρομά.
Βάσκου
Βάτα
Βεσίμ (Ρομά) (παρατσούκλι)
Γκιόνα
Κασέμι
Μάντσε
Μερκούρι (πατρωνυμικό)
Μερντάνι (εθνικό) (;)
Μεχμέτ (πατρωνυμικό)
Μιρόεβ
Μουτσμάρα
Μπέκιο
Μπογκντάνι (εθνικό)
Μπραχιλίκα
Ντερβίσι (επαγγελματικό)
Παπά (επαγγελματικό)
Ράντεβ
Ρουσίτ (Ρομά)
Σαακασβίλι (Γεωργία)
Σανίνο (Συρία)
Τζαουΐρ

38

Τζίκα (παρατσούκλι)
Τόπι
Τότσκα (εθνικό) (;)
Τσαμπάζι (επαγγελματικό)
Τσέλα
Τσεπέλια (εθνικό αλλά και παρατσούκλι)
Χαϊντερλί
Χαλλίντρι
Χοτέ
Χύσα
ζ) Άγνωστης ετυμολογίας
Υπάρχουν και 8 οικογενειακά ονόματα που η ετυμολογία και ερμηνεία τους πα-
ρουσιάζουν δυσκολία, καθώς δεν υπάρχουν πληροφορίες και δεν υποστηρίζονται
από τη σχετική βιβλιογραφία. Αυτά είναι:
Γλούφτσης
Ζντελίδης
Κιαντικίδης
Κιάκης
Μαζμανίδης
Μαμάης
Μάρος
Νταμοτσίδης

39

ΛΕΞΙΚΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

Αγγελίδης, γιος ή απόγονος του Άγγελου. Το –ίδης είναι κατάληξη που συναντάται ευ-
ρέως στα ποντιακά επίθετα και δηλώνει τον γιο ή τον απόγονο.
Αλεξίου, γιος ή απόγονος του Αλεξίου
Αλμανιώτης, αυτός που κατάγεται από το Αλμαλί (Γαλήνη), κωμόπολη της Ανατολικής
Θράκης που υπαγόταν διοικητικά στην Αδριανούπολη102
Αναστασιάδης, γιος ή απόγονος του Αναστασίου. Η κατάληξη –άδης συνοδεύει ποντια-
κά (κυρίως) αλλά και μικρασιάτικα επίθετα.
Ανδριώτης, ο κάτοικος της Άνδρου, νησιού των Κυκλάδων
Αντωνιάδης, γιος ή απόγονος του Αντωνίου. κύριο όνομα, όνομα αγίου, προερχόμενο
από το λατινικό Antonius, άγνωστης ετυμολογίας103
Απέργης, από το ουσιαστικό απέργιν (η αμαρτία, η ανομία. ο αμαρτωλός, ο άνομος)104.
Επώνυμο το οποίο ανήκει στην κατηγορία των ξενικών ιταλικών με ρίζα ελληνική. Συνα-
ντάται στην Τήνο, Κέρκυρα και άλλα Ιόνια νησιά105.
Αρτεμίου, γιος ή απόγονος του Αρτεμίου. κύριο όνομα που προέρχεται από το αρχαίο
Άρτεμις, άγνωστης ετυμολογίας
Ατματζίδης, από το τουρκικό ουσιαστικό atmaça που δηλώνει ένα είδος γερακιού, το
ξεφτέρι106
Βακιρτζής, από την τούρκικη λέξη bakirci (ο χαλκωματάς)107
Βασιλάκος, υποκοριστικό του ονόματος Βασίλης
Βάσκου, επώνυμο προερχόμενο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Βάτα, επώνυμο προερχόμενο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Βεσίμ, από την τουρκική λέξη veşim (ο στιγματισμός του σώματος, το τατουάζ)108. Επώ-
νυμο που ανήκει σε μαθητή Ρομά.
Βρατσίδης, από το όνομα Βράτης ή Βράτος και την ποντικακή κατάληξη –ίδης (γιος ή
απόγονος)109. Προέρχεται από το σλάβικο brat (αδελφός). Μπράτιμος στην τουρκοκρα-
τία ήταν ο αδελφικός φίλος110.
Γεραγώτης, αυτός που κατάγεται από την περιοχή Γέρα, δήμο του ν. Λέσβου
Γερούκης, από την τούρκικη λέξη yürük (γρήγορος στα πόδια)111. Οι Γερούκοι (ή Γιου-
ρούκοι) ήταν μία από τις παλαιότερες εθνότητες της Μ. Ασίας, κατά κύριο επάγγελμα
πλανόδιοι τεχνίτες και νομάδες κτηνοτρόφοι. Για τον λόγο αυτό έχει επικρατήσει και ο
χαρακτηρισμός, ο νομάς112.
Γιαλαμουίδης, από την τούρκικη λέξη yalama (ξεφλούδισμα, εξάνθημα στα χείλη). Το
αρχικό ρήμα είναι yalamak (γλείφω)113.

102 Πολιτιστική Πύλη Θράκης (http://database.emthrace.org/)
103 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 42
104 Ελληνικά επίθετα (http://greek-lastnames.blogspot.gr/)
105 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 91
106 Ελληνικά επίθετα (http://greek-lastnames.blogspot.gr/)
107 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, Επώνυμα της Μικρασίας, Τουρκικά και Τουρκογενή επώνυμα στην Ελλάδα, εκδ. Φι-
λιππότη, Αθήνα 1992, σελ. 126
108 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 58
109 Από το Βρατίδης φτάνουμε στο Βρατσίδης με μαλάκωμα του τ πριν από ι, κάτι που συνηθίζεται στη γλώσσα
μας (κληματίδα>κληματσίδα, πιτυλώ>πιτσυλώ, κατηφής>κατσούφης) - Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π.,
σελ. 162
110 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 212
111 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 69
112 Περικλής Ροδάκης, Ο γόρδιος δεσμός των εθνοτήτων, εκδ. Γόρδιος, 1998, σελ. 83
113 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 65

40

Γίδαρος, από το γνωστό ζώο γίδα και την κατάληξη –αρος που έχει μεγεθυντική σημα-
σία. Εδώ λειτουργεί ως επαγγελματικό. αυτός που έχει ή ασχολείται με τις γίδες.
Γιουβάνης, οι κάτοικοι της Μακεδονίας αλλά και οι Έλληνες της Ανατολικής Ρωμυλίας,
επηρεασμένοι από τους Σλάβους της Βαλκανικής, χρησιμοποιούσαν το όνομα Γιοβάνης
ή Γιουβάνης αντί του ονόματος Γιάννης ή Ιωάννης114
Γκέντσος, από την τούρκικη λέξη genç (ο νέος, ο φρέσκος, ο καινούργιος)115
Γκιόνα, επώνυμο προερχόμενο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Γκίσας, πιθανόν να προέρχεται: (1) από την τούρκικη λέξη gisa (ο φάκελος) ή (2) από την
τούρκικη λέξη kisa (ο κοντός, ο σύντομος)116
Γκόγκος, χαιδευτικό του ονόματος Γεώργιος117
Γκότσης, από την τούρκικη λέξη koç (κριάρι). μεταφορικά ο παλικαράς118
Γλούφτσης, άγνωστης ετυμολογίας
Γούσιος, από το βαφτιστικό όνομα Γεώργιος>Γιωργούσης (υποκοριστικό κυρίως στην
Ήπειρο)>Γιωργούσιος (παραλλαγή)>Γούσιος119. Ο Τριανταφυλλίδης το αποδίδει στο ό-
νομα Στέργιος, που θεωρείται, όμως, λιγότερο πιθανή120. Το ίδιο αναφέρει και ο Τρυφε-
ρούλης, καθώς Γούσιο ή Τέγο ονομάζουν οι Βλάχοι του Μετσόβου τον Στέργιο121.
Γρηγοριάδης, γιος ή απόγονος του Γρηγορίου. κύριο όνομα που προέρχεται από το ρή-
μα γρηγορώ (αγρυπνώ, φρουρώ). ο άγρυπνος122
Δαλακλής, από την τούρκικη λέξη dalakli (ο σπληνοπαθής, αυτός που παρουσιάζει πρό-
βλημα με τη σπλήνα του, ζωτικό όργανο)123
Δαλαξόπουλος, γιος ή απόγονος του Ντ(δ)αλαξή. πρακτικός γιατρός που θεράπευε κά-
ποιο σπυράκι (εκείνη την εποχή το ονόμαζαν νταλάκι). Η κατάληξη –πουλος συνοδεύει
πολλά ελληνικά επώνυμα και έχει την έννοια του απογόνου. Συναντάται κυρίως στην
Πελοπόννησο, λιγότερο στον Πόντο και στα υπόλοιπα μέρη της Ελλάδας.
Δελημαράς, επώνυμο που μπορεί να ερμηνευθεί μόνο κατά το α΄ συνθετικό, καθώς η
κατάληξη είναι άγνωστη. Το α΄ συνθετικό προέρχεται από την τούρκικη λέξη deli που
σημαίνει κυρίως τον τρελό, αλλά και τον παλικαρά124. Ντελήδες λέγονταν οι ιππείς του
οθωμανικού στρατού.
Δημητρίου, γιος ή απόγονος του Δημητρίου
Δραγοτενλής, αυτός που κατάγεται από το Δραγότι (Драготин125, Dragotin είναι η βουλ-
γάρικη ονομασία του Προμαχώνα Σερρών)126. Η κατάληξη είναι από την τουρκική λέξη –
li που δηλώνει προέλευση127.
Ελευθεριάδης, γιος ή απόγονος του Ελευθερίου, κύριο αντρικό όνομα
Εμμανουήλ, από το κύριο αντρικό όνομα Εμμανουήλ. από το εβραϊκό Immánu El (ο Θεός
είναι μαζί μας), ο σωτήρας, ο ελευθερωτής128

114 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 130
115 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 73
116 ό.π., σελ. 75
117 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 342
118 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 68
119 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 103
120 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 13
121 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 182
122 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 78
123 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 77
124 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 137
125 https://en.wikipedia.org/wiki/Promachonas
126 Μιχαήλ Σταματελάτος, Φωτεινή Βάμβα-Σταματελάτου, Γεωγραφικό λεξικό της Ελλάδος, τόμος 2, ειδική έκ-
δοση για την εφημερίδα Το Βήμα, 2006, σελ. 30
127 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 8
128 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 96

41

Ζαρογιάννης, σύνθετο όνομα: (1) Γιάννης, ο κάτοικος του Ζαρού (Ζαρός, περιοχή της
Κρήτης), (2) η πιθανότερη εκδοχή να είναι από την τούρκικη λέξη zar (η πτυχή του δέρ-
ματος), ζάρα στα νεοελληνικά129 + το βαφτιστικό όνομα Γιάννης, (3) η βιβλιογραφία κά-
νει λόγο για το Ζάρος ως υποκοριστικό του κύριου ονόματος Ζαχαρίας130. Σε αυτή την
περίπτωση έχουμε επώνυμο από δυο βαφτιστικά ονόματα: Ζάρος + Γιάννης, δηλαδή ο
Γιάννης του Ζάρου.
Ζαχαριάδης, γιος ή απόγονος του Ζαχαρία. από το εβραϊκό Zekharyah (ο Θεός με θυμή-
θηκε)131
Ζαχαρίας, προέρχεται από το κύριο αντρικό όνομα Ζαχαρίας
Ζάχος, υποκοριστικό του ονόματος Ζαχαρίας
Ζεβαχέρογλου, από την τουρκική λέξη cevahir (κοσμήματα, διαμάντια) και την τουρκική
κατάληξη ονομάτων –oğlu (γιος, απόγονος). Αποκλείεται η περίπτωση να είναι επαγ-
γελματικό, καθώς λείπει η κατάληξη –ci (cevahirci)132.
Ζντελίδης, άγνωστης ετυμολογίας
Ηλιάδης, γιος ή απόγονος του Ηλία. από το εβραϊκό Eliyahu (ο Θεός είναι ο Κύριος, ο
Γιαχβέ)133
Θεοδοσίου, γιος ή απόγονος του Θεοδοσίου (Θεός+ -δόσιος<δόσις<δίδωμι. ο δοσμένος
από τον Θεό)134
Θεοδωρίδης, γιος ή απόγονος του Θεοδώρου (το δώρο του Θεού)
Ιατρούδης, γιος ή απόγονος του γιατρού (ιατρού). Η κατάληξη –ούδης είναι υποκοριστι-
κή, σημαίνει ο μικρός και συναντάται στα ανατολικά ιδιώματα (Μακεδονία, Θράκη, νη-
σιά Αιγαίου)135.
Ιορδανίδης, γιος ή απόγονος του Ιορδάνη, κύριο αντρικό όνομα που προέρχεται από το
εβραϊκό Yarden (εκροή). αυτός που ρέει, ο ρευστός136
Καζίκος, προέρχεται από ορθογραφικό λάθος του προηγούμενου επιθέτου της οικογέ-
νειας που ήταν Καζάκος (από την τούρκικη λέξη Kazak. οι Κοζάκοι ήταν κάτοικοι της νό-
τιας Ρωσίας, ημιαυτόνομοι θαρραλέοι πολεμιστές, τους οποίους στρατολογούσαν τόσο
οι Ρώσοι, όσο και οι Τούρκοι137). Κάτι τέτοιο βέβαια δεν υφίσταται, καθώς η οικογένεια
Καζίκου είναι μικρασιάτικης καταγωγής (από την περιοχή Φιλαδέλφεια) προερχόμενη
μάλιστα από την Πελοπόννησο και καμία σχέση δε φέρει με το κοζάκικο φύλο. Πιθανόν
να αποτελεί παρωνύμιο (παρατσούκλι) που δόθηκε κάποια στιγμή για αδιευκρίνιστους
λόγους. Η βιβλιογραφία, επίσης, κάνει λόγο για προέλευση του ονόματος από την τουρ-
κική λέξη kazik (παλούκι, πάσαλος)138.
Καλαφάτης, επαγγελματικό όνομα, από την τουρκική λέξη kalafat (ο επιδιορθωτής
πλοίων ή βαρελιών)139. το ρήμα είναι καλαφατίζω (γεμίζω με στουπί και πίσσα τις χαρα-
μάδες του πλοίου ή του βαρελιού, το επιδιορθώνω)
Καλενδέρης, από την τουρκική<περσική λέξη kalender, στην οποία δίνονται διάφορες
ερμηνείες: (1) ο απλοϊκός, ο αδιάφορος για τα κοσμικά, ο μποέμ140, (2) ο τυχοδιώκτης, ο

129 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 88
130 Σπύρος Αλτίκης, Η Γουμένισσα και η Παϊκική, Θεσσαλονίκη 2002, σελ. 63
131 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 109
132Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 89
133 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 111
134 ό.π., σελ. 115
135 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 123
136 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 127
137 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 86, αλλά και Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 95
138 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 95
139 ό.π., σελ. 98
140 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 69

42

μποέμ141, (3) ο τυχοδιώκτης, ο ερημίτης, ο θυμόσοφος142, (4)υπάρχει και μια άλλη εξί-
σου πιθανή ερμηνεία με διαφορετική ρίζα προέλευσης από το λατινικό Calendarium>
ιταλικό calendario (κοινώς καλεντάρι) και δηλώνει αυτόν που είχε φροντίδα να γράφει
χρονολογικά τις εμπορικές πράξεις στο «βιβλίο ταμείου»143. Στην περίπτωση αυτή το
επώνυμο θεωρείται επαγγελματικό.
Καλός, από το ελληνικό επίθετο ο καλός, χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του
Καντζιούρας, παρατσούκλι από τη λέξη γάντζος. από το αρχαιοελληνικό επίθετο γαμ-
ψός>βενετσιάνικη ganco>ιταλική ganzio>τουρκική kanca144
Καραγκιοζίδης, από την τούρκικη λέξη karagöz (μαυρομάτης) και την ποντιακή κατάλη-
ξη –ίδης145. Μεταφορικά δηλώνει ένα πρόσωπο εύθυμο, κωμικό. Εκτός από παρατσού-
κλι μπορεί να είναι και επαγγελματικό όνομα (ο γιος του καραγκιοζοπαίκτη).
Καραταΐ, σύνθετο επώνυμο από τις τούρκικες λέξεις (1) kara (μαύρος) + dayi (θείος από
τη μητέρα)146, (2) kara (μαύρος) + dayi (παλικαράς, εριστικός, φιλόνικος)147
Καρπετόπουλος, επαγγελματικό επώνυμο, από τη λέξη καρπέτα (βενετσιάνικα
Carpeta), το μακρύ γυναικείο ρούχο που κάλυπτε το σώμα από τη μέση και κάτω, η
φούστα148 και την κατάληξη –πουλος (γιος ή απόγονος)
Καρυπίδης, από την τούρκικη λέξη garip (ξένος)149 και την ποντιακή κατάληξη –ίδης
Κασέμι, επώνυμο προερχόμενο από Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Καφαντάρης, (1) παρατσούκλι από τις τουρκικές λέξεις kafa (κεφάλι) + dar (στενό), (2)
στη βιβλιογραφία αναφέρεται η προέλευση από την τούρκικη<περσική λέξη kafadar
(σύντροφος, επιστήθιος φίλος)150
Κενανίδης, από το τούρκικο βαφτιστικό όνομα Kenan + την ποντιακή κατάληξη –ίδης151
Κέρογλου, (1) οι πληροφορίες του ερωτηματολογίου αναφέρουν ότι είναι παρατσούκλι
που δόθηκε σε μια προπρογιαγιά που τυφλώθηκε στο ένα της μάτι, (2) η βιβλιογραφία
χαρακτηρίζει κι αυτή το όνομα ως παρατσούκλι από την τούρκικη λέξη kere (η μία/η μο-
ναδική φορά) + και την τούρκικη κατάληξη ονομάτων –oğlu (γιος, απόγονος)152
Κιάκης, άγνωστης ετυμολογίας
Κιαντικίδης, επώνυμο ποντιακής προέλευσης, άγνωστης ετυμολογίας
Κόγιας, επώνυμο με διάφορες ερμηνείες προέλευσης: (1) ο Τριανταφυλλίδης μιλά για
προέλευση από το επίθετο Κούγιας>Κόγιας (από τη σλάβικη λέξη kuja, ο πεταλωτής)153,
(2) ο Τζέμος το αποδίδει στην τούρκικη λέξη koyu (ο πυκνός, ο πηχτός, ο σκοτεινός)154,
(3) μια άλλη εκδοχή μιλά για προέλευση από την αρβανίτικη λέξη koje (η κόρα του ψω-
μιού)155

141 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 88
142 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 98
143 Σταύρος Γ. Κατσουλέας, Τα επώνυμα της Βλάστης Κοζάνης, Πρακτικά Β΄ Συμποσίου Γλωσσολογίας του βο-
ρειοελλαδίτικου χώρου, εκδ. Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίνου, Θεσσαλονίκη 1983, σελ.51
144 http://users.otenet.gr/~aker/LekseisE-K.htm
145 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 92
146 ό.π., σελ. 96
147 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 108
148 Εμμανουήλ Κριαρά, Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669), εκδ. Κέντρο
Ελληνικής Γλώσσας, Θεσσαλονίκη 2006
149 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 97
150 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 99, αλλά και Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 352
151 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 101
152 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 117
153 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 79
154 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 124
155 Δημήτρης Δ. Σταματόπουλος, Ελληνικά επώνυμα από «Αρβανίτικα» παρατσούκλια,
(https://sites.google.com/site/ddstamatopoulos/ellenika-eponyma-apo-arbanitika-paratsotyklia)

43

Κόρτσα, επώνυμο από την Αλβανία που δείχνει καταγωγή (εθνικό). από την αλβανική
πόλη Korçë (Κόρτσε, στα ελληνικά Κορυτσά)156
Κοσωφίδης, πιθανολογείται ότι δόθηκε σαν όνομα, όταν κάποιος πρόγονος σκότωσε με
την κοσά (γεωργικό εργαλείο για το κόψιμο των χόρτων) έναν όφι (φίδι). Η κατάληξη –
ίδης δηλώνει την ποντιακή καταγωγή.
Κότσιφας, παρατσούκλι που προέρχεται από το πουλί κότσυφας
Κουζόγλου, η τούρκικη κατάληξη ονομάτων –oğlu αποδίδεται ως γιος, απόγονος. Για
το α΄ συνθετικό του επιθέτου υπάρχουν διάφορες ερμηνείες: (1) στο μικρασιάτικο ιδίω-
μα της Ιννεπόλεως υπάρχει το ρήμα κούζω που προέρχεται από το αρχαίο ρήμα κοΐζω
(καλώ κάποιον με το όνομά του, προσκαλώ). Πιθανόν λοιπόν κούζος να σημαίνει ο κλη-
τήρας, ο καλών157, (2) ο τονισμός στο “o” οδηγεί στην πιθανότητα να προέρχεται από
την τούρκικη λέξη kuzu (αρνί)158, (3) λιγότερο πιθανή η προέλευση από το ελληνικό ου-
σιαστικό κούζα (στάμνα, δοχείο χωρίς χερούλι), εξού και το επίθετο κουζουλός (ο άμυα-
λος, ο αστόχαστος)159.
Κουκάρας, πολλές και διαφορετικές μεταξύ τους οι ερμηνείες. Καταρχάς, από τη μεγέ-
θυνση (κατάληξη –άρας) του ονόματος Κουκάς: (1) κουκάς στα χωριά της Βοιωτίας είναι
το πήλινο δοχείο μικρομεσαίου μεγέθους, συνήθως με καπάκι, που χρησιμοποιείται για
την αποθήκευση ελιών κ.ά.160, (2) από την τούρκικη λέξη kuka (κουβάρι από κλωστές
αλλά και είδος καπέλου)161, (3) κουκάς, είναι και αυτός που τρώει πολλά κουκιά ή που
παράγει κουκιά162, (4) το κουκάρι (κουκκάρ΄, σε κάποια γλωσσικά ιδιώματα) είναι ο μι-
κρός βολβός κρεμμυδιού για μεταφύτευση163, (5) πολύ πιθανή η προέλευση - με παρα-
τονισμό - της λέξης κουκαράς. ο κουκαράς στα χωριά του Πόντου ήταν ένα σκιάχτρο
φτιαγμένο από ένα μεγάλο κρεμμύδι και εφτά φτερά κότας, ισάριθμα με τις εβδομάδες
της Μεγάλης Σαρακοστής, που χρησίμευε να τις μετρούν πιο εύκολα μέχρι το Πάσχα164
Κούκης, είναι αρβανιτόφωνο επίθετο και σημαίνει κόκκινος. από την αρβανίτικη λέξη
kuq (ο κόκκινος)165
Κουμπούς, αβέβαιη η ετυμολογία, η γενική πτώση μας παραπέμπει σε μητρωνυμικό.
της κουμπούς (αυτής που ασχολείται με κουμπιά)
Κουτρουμπής, από το βυζαντινό κουτρούβι, στα νεοελληνικά κουτρούπι (στρόγγυλο πή-
λινο δοχείο έτσι φτιαγμένο ώστε να βγάζει ξεχωριστό ήχο όταν χυνόταν το υγρό που εί-
χε μέσα). Χρησιμοποιείται ως παρατσούκλι για τον παχύ άνθρωπο, για αυτόν που έχει
στρογγυλό σώμα (κουτρούμπας ή κουτρουμπής)166.
Κοψαχείλης, παρατσούκλι. αυτός που έχει κομμένα χείλη
Κριθαρίδης, από το κριθάρι (είδος δημητριακού) και την ποντιακή κατάληξη –ίδης
Κυφωνίδης, από το αρχαίο επίθετο κύφων (ο σκυφτός, ο καμπούρης) και την ποντιακή
κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος). Ο Τριανταφυλλίδης αναφέρει πως πολλοί πρόσφυγες
με το επίθετο Καμπούρογλου, ερχόμενοι στη μητέρα πατρίδα, το μετέτρεψαν στο εξελ-
ληνισμένο Κυφωνίδης, ίδιας ακριβώς σημασίας.

156 https://el.wikipedia.org
157 Greek Genealogy (http://greekgeneo.blogspot.gr/2014/02/blog-post.html)
158 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 110
159 Υδρία Cambridge Ήλιος: Λεξικό της ελληνικής γλώσσας, εκδ. 4 Ε, Αθήνα 1992, σελ. 218
160 Αρχαίες ελληνικές λέξεις που επεβίωσαν στα χωριά (https://www.phorum.gr/viewtopic)
161 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 128
162 http://qbrainblog.blogspot.gr/2014/07/oy.html
163 Θεοχάρης Ν. Παζαράς, Τ΄Απανουμίτ΄κα, Θεσσαλονίκη 2012, σελ. 100
164 Ξενοφώντας Κ. Άκογλου, Λαογραφικά Κοτυώρων, από τη ζωή του Πόντου, Τυπογραφείο Γ. Π. Ξένου, Αθήνα
1939
165 Δημήτρης Δ. Σταματόπουλος, ό.π.
166 http://greeksurnames.blogspot.gr

44

Κωνσταντινίδης, γιος ή απόγονος του Κωνσταντίνου, αντρικό βαφτιστικό όνομα. από τη
λατινική λέξη Constantinus < consto (στηρίζομαι, στέκω σταθερά), ο σταθερός, ο απο-
φασισμένος, ο βέβαιος167
Κωνσταντίνου, γιος ή απόγονος του Κωνσταντίνου
Λαζαρίδης, γιος ή απόγονος του Λαζάρου, αντρικό βαφτιστικό όνομα. από το εβραϊκό
Eleazar (ο Θεός βοήθησε)168
Λεβεντίδης, από την τούρκικη<περσική λέξη levend (γενναίος, ανδρείος, παλικάρι)169
και την ποντιακή κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος)
Λεονταρίδης, παρατσούκλι που προέρχεται από τη λέξη λέων (γεν. λέοντος), το γνωστό
ζώο της ζούγκλας και την ποντιακή κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος). Ίσως να θέλει να
αναφερθεί σε κάποια χαρακτηριστική ιδιότητα του ατόμου (θάρρος, δύναμη) παρο-
μοιάζοντας τον με λιοντάρι.
Λούκα, γενική του βαφτιστικού ονόματος Λούκας, παραλλαγή του Λουκάς. από το λατι-
νικό Lucas<lux, γεν. lucis (φως)170
Λουκέρης, πιθανόν να είναι χαϊδευτικό του βαφτιστικού ονόματος Λουκάς
Λυμπέρης, βαφτιστικό αντρικό όνομα. υπάρχουν δύο ερμηνείες για την προέλευση του:
(1) Λυμπέρης<σύντμηση του Ολυμπέρης<επτανησιακός τύπος του Όλυμπος (ολόλευκος,
ακτινοβολών, περίοπτος, θεϊκός)171, (2) από το όνομα Λιβέριος που προέρχεται από το
λατινικό liber (ο ελευθερωτής)172
Μαγγανάρης, η κατάληξη -άρης < λατινικό –arius σημαίνει ότι αυτό που αναφέρεται
ανήκει σε κάποιον, στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι ο χειριστής του μάγγανου, οπότε
το όνομα είναι επαγγελματικό. (1) μάγγανον (το βαρούλκο, χειροκίνητο μηχάνημα που
χρησίμευε για την άντληση νερού από πηγάδι)173, (2) μαγγάνα (εργαλείο σε σχήμα με-
γάλου τόξου) με την οποία ξιάνοιγε το βαμβάκι ή το μαλλί ο σκαμαγγάς (τεχνίτης)174.
Μαζμανίδης, άγνωστης ετυμολογίας
Μαμάης, άγνωστης ετυμολογίας
Μανασίδης, από το βαφτιστικό όνομα Μανασής (ο γιος της λησμονιάς) + την ποντιακή
κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος). Προέρχεται από την εβραϊκή λέξη nassa = λησμο-
νώ175. Ο Μανασσής ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Ιωσήφ του Παγκάλου, άρχοντα της Αι-
γύπτου176. Παλαιότερα ήταν κλασικό όνομα ιερωμένων και μοναχών.
Μανταρτζίεβ, (1) στο ερωτηματολόγιο δίνεται η απάντηση ότι το επώνυμο σημαίνει ο
ήσυχος, ο αθόρυβος, (2) η βιβλιογραφία κάνει αναφορά για προέλευση από την τούρκι-
κη λέξη mantarci (ο ψεύτης, ο πανούργος)177. Η κατάληξη του επιθέτου (-εβ) συνηθίζε-
ται στα σλάβικα ονόματα και σημαίνει ο απόγονος, «ο…του τάδε».
Μάντσε, επώνυμο προερχόμενο από Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Μανώλης, υποκοριστικό του βαφτιστικού ονόματος Εμμανουήλ. από το εβραϊκό
Immánu El (ο Θεός είναι μαζί μας), ο σωτήρας, ο ελευθερωτής178

167 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 31
168Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 32
169 Υδρία Cambridge Ήλιος, ό.π., σελ. 228
170 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 33
171 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 165 και 196
172 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 160
173 Άρης Στουγιανίδης, Βυζαντινό Λεξικό, 2012 (www.stougiannidis.gr/AENAON/AS3/maggana)
174 Νίκος Λ. Πασχαλούδης, Τα Τερπνιώτικα και τα Νιγριτινά, ένα γλωσσικό ιδίωμα της Βισαλτίας Σερρών, ιδιωτι-
κή έκδοση, Αθήνα 2000, σελ. 190 και 317 (http://www.nikospaschaloudis.gr)
175 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 168
176 Πρόσωπα της Βίβλου (http://users.sch.gr/aiasgr/Biblos/Proswpa_Palaias_Diathikhs_1/Manasshs)
177 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 140
178 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 96

45

Μαριούλας, μητρωνυμικό επώνυμο προερχόμενο από τη γενική του γυναικείου βαφτι-
στικού Μαρία>Μαριούλα (υποκοριστικό), το όνομα μιας προγόνου που χήρεψε νέα με
ορφανά. Τα μητρωνυμικά επώνυμα εμφανίζονται σε πολλές περιοχές της χώρας λόγω
μακροχρόνιας απουσίας του άντρα, λόγω χηρείας αλλά και λόγω προσωπικότητας της
γυναίκας179.
Μάρκου, γενική (δηλώνει τον γιο ή τον απόγονο) του βαφτιστικού ονόματος Μάρκος.
(1) από το λατινικό marcus (σφυρί)180, (2) από το λατινικό ρήμα marceo (μαραίνομαι),
οπότε σημαίνει τον μαραμένο, τον ταπεινό181
Μάρος, επώνυμο προερχόμενο από την Ήπειρο αβέβαιης ετυμολογίας που συναντάται
από πολύ παλιά, 200 και πλέον χρόνια. Ο Τζέμος αναφέρει προέλευση από την τούρκικη
λέξη mar (φίδι)182. Ο Τριανταφυλλίδης το κατατάσσει στη σειρά των μητρωνυμικών επι-
θέτων, από το γυναικείο βαφτιστικό Μαρία>Μάρως183.
Μασκαλίδης, αβέβαιης ετυμολογίας. πιθανόν να προέρχεται από το ουσιαστικό μασκά-
λη (η) και την ποντιακή κατάληξη –ιδης
Μαυρίδης, από το επίθετο μαύρος (ο σκουρόχρωμος, ο μελαμψός) και την ποντιακή
κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος)
Μελισσάς, αυτός που ασχολείται με τα μελίσσια (επαγγελματικό επώνυμο)
Μερντάνι, επώνυμο προερχόμενο από την Αλβανία, αβέβαιης ετυμολογίας. Πολύ πιθα-
νή η προέλευση από το χωριό Merdani της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης184.
Μερκούρι, επώνυμο προερχόμενο από την Αλβανία. (1) από το Mercurius, η λατινική
ονομασία του αρχαίου θεού Ερμή (από το ρήμα mercor = εμπορεύομαι)185, (2) mërkurë
στα αλβανικά είναι η ημέρα Τετάρτη
Μεχμέτ, κύριο μουσουλμανικό όνομα. από το αραβικό Ahmet ή Ahmed που σημαίνει ο
αξιέπαινος, ο διαπρεπής. Στα τούρκικα αναφέρεται ως Μεχμέτ ή Μωχάμετ και στα ελ-
ληνικά ως Μωάμεθ (ο προφήτης του Ισλάμ)186.
Μιρόεβ, άγνωστης ετυμολογίας επώνυμο προερχόμενο από τη Γεωργία. Η κατάληξη -εβ
συναντάται στα σλάβικα ονόματα και σημαίνει ο γιος, ο απόγονος.
Μιχαηλίδης, από το βαφτιστικό όνομα Μιχαήλ. από την εβραϊκή λέξη Mikhaél (όμοιος
με το Θεό)187 και την ποντιακή κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος)
Μιχαλούδης, από το βαφτιστικό όνομα Μιχαήλ και την υποκοριστική κατάληξη –ούδης
(σημαίνει ο μικρός και συναντάται κυρίως σε Μακεδονία και Θράκη)
Μοσχόπουλος, το επώνυμο είναι επαγγελματικό. έμπορος που πουλάει καλά (μοσχο-
πουλάει)
Μουρατίδης, από την τούρκικη λέξη murat (ευχή, επιθυμία) και την ποντιακή κατάληξη
–ίδης (γιος, απόγονος). Το Μουράτ (Μurat) είναι τούρκικο κύριο όνομα188.
Μουτσμάρα, επώνυμο προερχόμενο από Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Μπαλάσκας, από την τούρκικη λέξη palaska (η δερμάτινη θήκη για τα φυσίγγια, η φυ-
σιγγιοθήκη, ο σάκος του κυνηγού)189
Μπάστας, επώνυμο προερχόμενο από το Ιόνιο. από την ιταλική λέξη basta (σταμάτα)

179 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 20
180 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 172
181 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 193
182 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 141
183 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 21
184 en.wikipedia.org/wiki/Merdani
185 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 195
186 ό.π., σελ. 289
187 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 176
188 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 148
189 ό.π., σελ. 151

46

Μπάτζιος, στην ηπειρώτικη διάλεκτο είναι ο τυροκόμος190. από τη σλάβικη λέξη bac191
και κατά κάποιους από την αρβανίτικη baxhio192
Μπέκιο, άγνωστης ετυμολογίας
Μπεχτσής, ονομαζόταν ο συνοδός της νύφης κατά τη διαδικασία των σαρακατσάνικων
γάμων. Η βιβλιογραφία κάνει αναφορά για προέλευση από την τούρκικη λέξη bekçi
(φύλακας, φρουρός)193.
Μπίκος, (1) από τη σλάβικη λέξη bik (ταύρος)194, (2) λιγότερο πιθανή η προέλευση από
τη νεοελληνική λέξη μπίκος (τσάπα)195
Μπογκντάνι, ξενικό επίθετο, συναντάται και ως κύριο αντρικό όνομα στις σλάβικες χώ-
ρες. Η προέλευσή του: (1) κυρίως από την τουρκική λέξη Boğdan. η Μπογδανία, η σημε-
ρινή Μολδαβία196, (2) από τη σλάβικη λέξη bogodanj/bogjdanj (θεόδοτος)<παλαιότερη
σλάβικη bogj (θεός)197. Το επίθετο συναντάται και στα ελληνικά ως Μπογδάνος, Μπο-
γδάνης κ.ά.
Μπόζογλου, από την τούρκικη λέξη boz (σταχτής) + και την τούρκικη κατάληξη ονομά-
των –oğlu (γιος, απόγονος)198
Μπότης, από την ιταλική λέξη botte (πιθάρι). πήλινη στάμνα για νερό199. Το επίθετο α-
νήκει σε μαθητή Ρομά.
Μπραχιλίκα, επώνυμο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Μυλωνάς, ο ιδιοκτήτης μύλου (επαγγελματικό)
Νατσαρίδης, από την τούρκικη λέξη naçar (ο μαραγκός) και την ποντιακή κατάληξη –
ίδης (γιος ή απόγονος)200
Νταμοτσίδης, επώνυμο ποντιακής καταγωγής, άγνωστης ετυμολογίας
Ντερβίση, επώνυμο από την Αλβανία με προέλευση από την τούρκικη<περσική λέξη
derviş (μουσουλμάνος μοναχός, αλλά και ο φτωχός, ο ολιγαρκής)201. Το επώνυμο συνα-
ντάται και στα ελληνικά ως Δερβίσης.
Ξανθόπουλος, από το επίθετο ξανθός και την κατάληξη –πουλος (γιος ή απόγονος), χα-
ρακτηρίζει την εξωτερική εμφάνιση του ατόμου (ξανθός, ανοιχτόχρωμος). Ο Τριαντα-
φυλλίδης αναφέρει πως το επίθετο Ξανθόπουλος δινόταν κατά κόρον την εποχή των
προσφύγων, ακυρώνοντας το προηγούμενο που είχαν και ήταν τούρκικης προέλευ-
σης202.
Πανάς, (1) η κατάληξη –ας δηλώνει συνήθως επάγγελμα, οπότε είναι ο πωλητής πα-
νιών, υφασμάτων, (2) μικρότερη η πιθανότητα να προέρχεται από συντόμευση του βα-
φτιστικού ονόματος Παναγιώτης>Πάνος.
Παναγιωτίδης, γιος ή απόγονος του Παναγιώτη. από το κύριο όνομα Παναγιώτης (ο α-
φιερωμένος στην Παναγία) και την ποντιακή κατάληξη –ίδης.
Παπά, επώνυμο από την Αλβανία. από την ελληνική λέξη παπάς (ο ιερέας)

190 Νίκου Β. Κοσμά, Το γλωσσικό ιδίωμα των Ιωαννίνων, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα-Γιάννενα 1993, σελ.93
191 Ελληνικά επίθετα (http://greek-lastnames.blogspot.gr/2009/05/blog-post_7669.html)
192 Greek surnames (http://greeksurnames.blogspot.gr/2008/12/blog-post_30.html)
193 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 132
194 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 79
195 Ελληνικά επώνυμα (http://greek-lastnames.blogspot.gr/2009/05/blog-post_7669.html)
196 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 59
197 Θωμάς Β. Ζιώγας, Τοπωνύμια & Οικωνύμια των Μαστοροχωρίων της Κόνιτσας, Αθήνα 2013, σελ.177
198 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 160
199 Ακακίας Κορδόση, Μιλήστε Μεσολογγίτικα, Μεσολόγγι 1998, σελ. 54
200 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 139
201 ό.π., σελ. 74
202 Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ό.π., σελ. 143

47

Παπαγιάννης, από τη λέξη παπάς (ο ιερέας)203 + το βαφτιστικό όνομα Γιάννης (σύνθετο
επαγγελματικό)
Παπαδόπουλος, γιος ή απόγονος του παπά (παπαδοπαίδι). Είναι το επώνυμο με τη με-
γαλύτερη συχνότητα μεταξύ των ελληνικών επωνύμων.
Παπαθεοδώρου, από τη λέξη παπάς (ο ιερέας) + τη γενική του βαφτιστικού ονόματος
Θεόδωρος (σύνθετο επαγγελματικό)
Παπαϊωάννου, από τη λέξη παπάς (ο ιερέας) + τη γενική του βαφτιστικού ονόματος Ιω-
άννης (σύνθετο επαγγελματικό)
Πασχαλίδης, από το βαφτιστικό όνομα Πασχάλης (ο αναφερόμενος στη γιορτή του Πά-
σχα. από το λατινικό επίθετο pasqualis<εβραϊκό pesah πέρασμα, διάβαση)204 και την πο-
ντιακή κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος)
Πάτρας, ανήκει στην κατηγορία των μητρωνυμικών επιθέτων. δόθηκε από μια πρόγονο
που το βαφτιστικό της όνομα ήταν Πάτρα (πιθανόν από το Κλεοπάτρα)
Παυλίδης, από το βαφτιστικό όνομα Παύλος (λατινικό paulus, μικρός)205 και την ποντια-
κή κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος)
Πολυχρόνης, επώνυμο σύνθετο πατρωνυμικό (ευχετικό) προερχόμενο από το βαφτιστι-
κό όνομα Χρόνης με την προσθήκη του συνθετικού επιθέτου πολυ-
Προβατίδης, από το ουσιαστικό πρόβατο και την ποντιακή κατάληξη –ίδης (γιος ή από-
γονος). Παρατσούκλι, ίσως και επαγγελματικό.
Ράντεβ, επώνυμο από τη Βουλγαρία, άγνωστης ετυμολογίας
Ρουσίτ, επώνυμο Ρομά, άγνωστης ετυμολογίας
Σαακασβίλι, επώνυμο από Γεωργία, άγνωστης ετυμολογίας
Σαλτουρίδης, από την τούρκικη λέξη saldiri (επίθεση, έφοδος) και την ποντιακή κατάλη-
ξη –ίδης (γιος ή απόγονος)206
Σανίνο, επώνυμο προερχόμενο από Συρία, άγνωστης ετυμολογίας
Σαντικίδης, επώνυμο που ανήκει σε μαθητή Ρομά (1) από την τούρκικη λέξη sandik
(μπαούλο, κασέλα) και την κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος)207, (2) Sadik είναι επίσης
και κύριο αντρικό τούρκικο όνομα που σημαίνει ο αληθινός, ο ειλικρινής208
Σαπουτζής, από την τούρκικη λέξη sabuncu (ο σαπουνοποιός)209
Σισμανίδης, από την τούρκικη λέξη şişman (ο παχύσαρκος) και την ποντιακή κατάληξη –
ίδης (γιος ή απόγονος)210
Σιώτας, υποκοριστικό του κύριου αντρικού ονόματος Σωτήριος (από το αρχαιοελληνικό
ουσιαστικό σωτήρ. ο λυτρωτής)<Σωτήρης<Σώτης<Σιώτης<Σιώτας211
Σουπιάδης, από το ουσιαστικό σουπιά (είδος θαλασσινού μαλακίου) και την ποντιακή
κατάληξη –άδης
Σταγγόπουλος, από το Στάγγος (ή Στάγκος), εκσλαβισμένος τύπος, στην Κοζάνη, του
Στέφανος212 και την κατάληξη –πουλος (γιος ή απόγονος)

203 Η λέξη παπάς είναι αμάλγαμα (κράμα) των αρχαίων ελληνικών λέξεων πάππα (ο) (ο πατέρας, ομηρική λέξη),
πάππος (ο παππούς), παππίας (παππούλης). Η λατινική λέξη Papa, ο Πάπας, είναι γλωσσικό δάνειο από τους
Έλληνες. Η υψηλή συχνότητα επωνύμων που αρχίζουν από το πρόθημα παπα-, εξηγείται από τη σημαντική θέ-
ση που είχε ο ιερέας (παπάς) στην ελληνική κοινωνία, ιδίως μετά την Άλωση (Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη,
ό.π., σελ. 219)
204 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 37
205 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 203
206 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 191
207 ό.π., σελ. 192
208 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 204
209 Γιάννης Τζέμος , ό.π., σελ. 193
210 ό.π., σελ. 202
211 Σπύρος Αλτίκης, ό.π., σελ. 130

48

Στάμος, υποκοριστικό του κύριου αντρικού ονόματος Σταμάτιος213
Σταυρέτης, πιθανόν να είναι παραλλαγή του ονόματος Σταύρος. Εξίσου πιθανό να προ-
κύπτει από τη σύνθεση των λέξεων Σταύρος (ή σταυρός) + αετός.
Σταφυλαράκης, από το ουσιαστικό σταφυλάς>σταφυλαράς (σε μεγέθυνση) + την κατά-
ληξη –άκης που συνηθίζεται κυρίως στην Κρήτη (επαγγελματικό επώνυμο)
Συλλέκτης, αυτός που συγκεντρώνει/συλλέγει αντικείμενα (από το ρ. συλλέγω)
Συμεωνίδης, από το βαφτιστικό όνομα Συμεών (από το εβραϊκό Sim’on. έχει ακούσει ο
Θεός)214 και την ποντιακή κατάληξη –ίδης (γιος ή απόγονος)
Τάσιος, υποκοριστικό του κύριου αντρικού ονόματος Αναστάσιος. από το ουσιαστικό
ανάστασις (έγερση, αφύπνιση)215
Τεβεκέλης, επώνυμο προερχόμενο από τη Θράκη. ο ανοιχτοχέρης. Η βιβλιογραφία κάνει
αναφορά για προέλευση από την τούρκικη λέξη tevekelli (ο ματαιόδοξος)216.
Τερζίδης, από την τούρκικη λέξη terzi (ο ράφτης) και την ποντιακή κατάληξη –ίδης (γιος
ή απόγονος)217
Τζαουΐρ, ξενικό επώνυμο, άγνωστης ετυμολογίας
Τζέλης, υποκοριστικό από το βαφτιστικό αντρικό όνομα Άγγελος ή Βαγγέλης
Τζίκα, επώνυμο από την Αλβανία. προέρχεται από την αλβανική λέξη cike-a (κορίτσι,
νύφη, νεράιδα)218
Τζιώρας, επώνυμο με διαφορετικές ερμηνείες: (1) ο μάστορας, ο τεχνίτης, (2) ο εγωι-
στής, ο ξεροκέφαλος219, (3) μορφή του ονόματος Γεώργιος σε Σέρρες220 και Ανατολική
Ρωμυλία221
Τολίκας, υποκοριστικό του κύριου αντρικού ονόματος Απόστολος>Αποστόλης> Τό-
λης>Τολίκας222
Τόπι, επώνυμο από Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Τότσκα, επώνυμο από Αλβανία. Τόσκας είναι ο κάτοικος της νότιας Αλβανίας. Πιθανόν
να είναι εθνικό (δείχνει τόπο καταγωγής).
Τσακλίδης, (1) οι πληροφορίες που συλλέχθηκαν αναφέρουν πως το όνομα δόθηκε από
έναν προπροπάππου (4 γενιές πίσω) που είχε πέντε παιδιά με γαλανά μάτια σαν τσακά-
λια. Στην περίπτωση αυτή το επώνυμο ανήκει στα παρατσούκλια που δηλώνουν χαρα-
κτηριστικά της εμφάνισης, (2) στην τούρκικη γλώσσα çakil-cakli είναι το χαλίκι, η θρυμ-
ματισμένη πέτρα. Αυτό το όνομα έφερε ένα αμιγές ελληνικό χωριό στις Σαράντα Εκκλη-
σιές της Ανατ. Θράκης. Ήταν το Τσακήλι ή Τσακίλι, με ελληνικό όνομα Πετροχώρι. Ο κά-
τοικός του λέγεται Τσακηλιώτης, αλλά από την τουρκική ονομασία Çakli-Τσακλί βγαί-
νουν τα Τσακλής και Τσακλίδης223. Στην περίπτωση αυτή το επώνυμο είναι εθνικό (δεί-
χνει καταγωγή). (3) μια τρίτη εκδοχή αναφέρεται στην τούρκικη λέξη çağli (ο παχύς, ο
ευτραφής)224.

212 Πέτρου Α. Αλεξιάδη, ό.π., σελ. 227
213 ό.π., σελ. 228
214 Θεόδωρος Σερεμετάκης, Μαρία Δημητρίου, ό.π., σελ. 226
215 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 17
216 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 163 αλλά και Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 212
217 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 164
218 Θωμάς Β. Ζιώγας, ό.π., σελ. 177
219 Ακακίας Κορδόση, ό.π., σελ. 80
220 Νίκος Ταχινοσλής, Μορφές του Γεώργιος στον νομό Σερρών, σελ. 116 και 120
221 Παύλος Ι. Αλμπανούδης, Το γλωσσικό ιδίωμα των Μοναστηριωτών (περιοχή Καβακλί) Ανατολικής Ρωμυλίας,
εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2014, σελ. 285
222 Σταύρος Γ. Κατσουλέας, Τα επώνυμα της Βλάστης Κοζάνης, Πρακτικά Β΄ Συμποσίου Γλωσσολογίας του βο-
ρειοελλαδίτικου χώρου, Θεσσαλονίκη 1983, σελ. 51
223 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 268
224 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 226

49

Τσαλουχίδης, ο Τζέμος αναφέρει πως το επώνυμο προέρχεται, με μια μικρή παραλλαγή,
από την τούρκικη λέξη çalik (αυτός που γέρνει, ο αποκλίνων)225. Η κατάληξη –ίδης δεί-
χνει την ποντιακή καταγωγή.
Τσαμπάζι, επώνυμο από Αλβανία. προέρχεται από την τούρκικη λέξη cambaz (ο ζωέ-
μπορας). Υπάρχει και στα ελληνικά ως Τσαμπάς, Τσαμπάζης κ.ά.226
Τσαντίλης, από τη νεοελληνική λέξη τσαντίλα<σλάβικη cedilka (σακούλα που στραγγί-
ζουν το τυρί)227. Επώνυμο που ανήκει σε μαθητή Ρομά.
Τσαπνίδης, αβέβαιης ετυμολογίας. Η βιβλιογραφία αναφέρει την πιθανότητα προέλευ-
σης από το επώνυμο Τσαπανίδης (από την τούρκικη λέξη capan. ο ταχυδρόμος, ο αγγε-
λιοφόρος)228 με αφαίρεση του δεύτερου α. Οι φθογγικές μεταβολές (αφομοίωση, συνί-
ζηση, συναλοιφή, συναίρεση κ.ά.) είναι κάτι που συνηθίζεται στα φωνήεντα των ελληνι-
κών επιθέτων.
Τσέλα, επώνυμο από Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας
Τσεπέλια, επώνυμο από Αλβανία, (1) από την τούρκικη λέξη çepel (σκουπίδι, βρω-
μιά)229, (2) από την, επίσης, τούρκικη λέξη cebeli (ο ορεινός, ο άνθρωπος των βουνών)230
Τσιαλίκης, από τη λέξη τσαλί. ο κορμός ενός δέντρου, σκληρός σαν ατσάλι
Τσιμέρης
Τσιλιγκίρης, από την τούρκικη λέξη çilingir (ο κλειδαράς)231
Τσιπλάκης, από την τούρκικη λέξη çiplak (ο γυμνός)232 και την κατάληξη –ακης που λει-
τουργεί και ως υποκοριστικό αλλά και ως πατρωνυμικό (γιος ή απόγονος)
Τσίρος, παρατσούκλι. αποδίδεται σε άνθρωπο πολύ αδύνατο όπως το ψάρι τσίρος (το
αποξηραμένο σκουμπρί)
Φαχιρίδης, επώνυμο ποντιακής καταγωγής, αβέβαιης ετυμολογίας με δυο πιθανές ερ-
μηνείες: (1) από την αραβική λέξη fakir (ο ινδουιστής καλόγερος αλλά και ο φτωχός, ο
αδύνατος)233 με παρετυμολογική επίδραση και εναλλαγή των άηχων συμφώνων κ και
χ234, (2) από την τούρκικη λέξη fahur (ο καυχησιάρης)235
Φλώρος, παρατσούκλι με πολλές ερμηνείες: (1) το επίθετο φλώρος σημαίνει ο άσπρος,
προέρχεται από το βλάχικο φλόρου και αυτό με τη σειρά του από το λατινικό florus (άν-
θινος, λουλουδένιος). Οι Λατίνοι είχαν θεά της άνοιξης τη Flora και ενδεχομένως να πή-
ραμε από εκεί τα ονόματα Φλώρος και Φλώρα, (2) φλώρος είναι επίσης ένα πολύ μικρό
πουλί (χλωρίων ή χλωρεύς στην αρχαιότητα. συναντάται κι εδώ παρετυμολογική επί-
δραση και εναλλαγή των άηχων συμφώνων κ και χ)236.
Φωτιάδης, από το αντρικό βαφτιστικό Φώτιος (από το αρχαίο ουσιαστικό φως. ο φω-
τεινός, ο λαμπρός) και την κατάληξη –άδης (γιος ή απόγονος). Ενδέχεται να προέρχεται
από τη λέξη φωτιά και να έχει μεταφορική σημασία («σπίρτο αναμμένο, πετάς φωτιές
λόγω εξυπνάδας»).
Χαϊντερλί, επώνυμο από την Αλβανία, άγνωστης ετυμολογίας

225 Γιάννης Τζέμος , ό.π., σελ. 227
226 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 165
227 Θωμάς Β. Ζιώγας, ό.π., σελ. 388
228 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 229
229 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 175
230 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 216
231 Βάσος Η. Βογιατζόγλου, ό.π., σελ. 176
232 ό.π., σελ. 177
233 ό.π., σελ. 180
234 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 278
235 Γιάννης Τζέμος, ό.π., σελ. 242
236 Κωνσταντίνου Ιωαν. Τρυφερούλη, ό.π., σελ. 278

50