หน่วย3ประวัติศาสตร์

จุดประสงค์การเรียนรู้
๑. วิเคราะห์พฒั นาการของอาณาจกั รธนบุรีในดา้ นต่างๆได้
๒. ระบุภูมิปัญญาและวฒั นธรรมไทยสมยั ธนบุรี และอิทธิพลของภมู ิปัญญาดงั กลา่ วต่อการพฒั นาชาติไทยในยคุ ต่อมาได้

จากภาพคือใคร และเป็ นบุคคลที่มคี วามสําคญั
ต่อชาตบิ ้านเมืองของเราอย่างไรคะ ?

๓หน่วยการเรียนรู้ท่ี พฒั นาการของอาณาจกั รธนบุรี

ภาพนีม้ คี วามสาํ คัญอย่างไร และเกยี่ วข้องกับสมัยใด

• สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราชทรงรบ
กับพม่าเพอื่ กู้เอกราช เกย่ี วข้องกับ
สมัยธนบุรี

2

แผนท่ีกรุงธนบรุ สี องฟากฝ่ังแม่นา้ํ
เจา้ พระยา (คลองคเู มืองฝ่ังธนบรุ ี
ปัจจบุ นั เป็นถนนอรุณอมรนิ ทร์ คลองคู
เมืองฝ่ังกรุงเทพฯ ปัจจบุ นั เรยี กวา่

คลองคเู มืองเดิม)

3





กรุงศรีอยุธยาอยู่ห่างทะเลมากเกนิ ไป ไม่
สะดวกแก่การตดิ ต่อค้าขายกบั ต่างประเทศ

กรุงศรีอยุธยาถูก เหตุผลทก่ี รุงศรีอยุธยา กรุงศรีอยุธยามบี ริเวณ
ทาํ ลายจนยากแก่การ ไม่เหมาะทจี่ ะเป็ นราช กว้างขวางเกนิ กว่ากาํ ลงั
กองทพั ทพ่ี ระองค์มีอยู่
บูรณะ ธานีต่อไป

ข้าศึกโดยเฉพาะพม่า รู้ลู่ทางภูมิประเทศและ
จุดอ่อนของกรุงศรีอยุธยาเป็ นอย่างดี ทาํ ให้

เสียเปรียบในการป้องกนั พระนคร

6

เมืองธนบุรีเป็ นเมืองขนาดเลก็ พอทกี่ าํ ลงั คนจะป้องกนั รักษาได้

ในกรณีข้าศึกมกี าํ ลงั มากกว่ากอ็ าจย้ายไปต้ังมนั่ ทจี่ ันทบุรี
โดยทางเรือได้สะดวก

เมืองธนบุรีมปี ้อมปราการทส่ี ร้างไว้ต้งั แต่สมยั สมเดจ็
พระนารายณ์มหาราชใช้ป้องกนั ข้าศึกได้

เมืองธนบุรีต้งั อยู่บนเกาะเหมือนกรุงศรีอยธุ ยาและยงั มี
สภาพเป็ นทล่ี ่มุ มบี ึงน้อยใหญ่ เป็ นเครื่องกดี ขวางข้าศึก
ไม่ให้โอบล้อมพระนครได้ง่าย

7

อยู่ใกล้ปากนํา้ สะดวกแก่การค้าขายกบั ต่างประเทศ เรือสินค้าเข้า
จอดเทยี บท่าได้ง่าย ทาํ ให้ประหยดั เวลาและค่าใช้จ่าย

เป็ นเมืองเก่า มวี ดั ทส่ี ร้างในสมยั อยธุ ยาเป็ นจํานวนมาก
เป็ นแหล่งเกษตรกรรมทสี่ ําคญั ต้ังแต่สมยั อยุธยา

อยู่ไม่ไกลจากกรุงศรีอยธุ ยาทําให้สมเดจ็ พระเจ้าตากสิน
มหาราชมพี ระราชอาํ นาจปกครองกรุงศรีอยุธยาด้วย

8

กรุงธนบุรีเดิม - มีการอพยพมาต้งั ชุมชน บริเวณยา่ น
เรียกวา่ บางกอก บางกอก ซ่ึงพฒั นาเป็นบา้ นเมือง
พ้ืนที่บริเวณลาํ น้าํ
เจา้ พระยาเดิมไหล - มีการขดุ คลองลดั เช่ือมแม่น้าํ เจา้ พระยา
เป็ นรูปเกือกมา้ เดิมกบั ปากคลองบางกอกนอ้ ยกบั คลอง
บางกอกใหญ่ ในสมยั สมเดจ็ พระไชย-
ราชาธิราชแห่งอยธุ ยา ประมาณ พ.ศ. 2085

9

ปัจจัยทม่ี ผี ลต่อความเจริญรุ่งเรืองของอาณาจกั รธนบุรี

ความเข้มแขง็ ทางด้าน นโยบายฟื้ นฟูเศรษฐกจิ นโยบายฟื้ นฟูพระพทุ ธศาสนา
การทหาร
โดยสมเดจ็ พระเจา้ ตาก
อนั เป็นผลมาจากการ เช่น การแกป้ ัญหาขาด สินมหาราช ทรงฟ้ื นฟคู ณะ
รวมชุมนุมต่างๆ เขา้ มาอยู่ แคลนขา้ วสาร การส่งเสริม สงฆท์ ่ีเสื่อมโทรมลงไปมาก
ในอาณาจกั ร นอกจากน้ียงั มี การทาํ นา เพาะปลูก ทาํ ให้ เม่ือคราวสงครามเสียกรุงศรี
แม่ทพั ที่มีความสามารถ เศรษฐกิจของธนบุรีท่ีตกต่าํ อยธุ ยาใหก้ ลบั มา
หลายคน เช่น สมเดจ็ ในระยะแรก การสถาปนา เจริญรุ่งเรืองดงั เดิม
เจา้ พระยามหากษตั ริยศ์ ึก สามารถฟ้ื นตวั ไดอ้ ยา่ ง
เจา้ พระยาสุรสีห์ เป็นตน้ รวดเร็ว

พฒั นาการทางประวตั ศิ าสตร์ของอาณาจักรธนบุรี

พฒั นาการด้านการเมืองการปกครอง

ภายหลังพระยาตาก (สิน)
กอบกู้เอกราช ได้สถาปนากรุ ง
ธนบุรี เป็ นราชธานี พร้อมกับ
กระทาํ พิธีบรมราชาภิเษกข้ึนเป็ น
พระมหากษตั ริย์ หัวเมืองต่างๆ ที่
รอดพน้ จากการรุกรานของพม่าก็
พยายามต้งั ตวั เป็นใหญ่ จนกระทง่ั
มีชุมนุมต่างๆ ที่ต้ังตัวเป็ นใหญ่
รวมท้งั หมด ๖ ชุมนุม

การปราบชุมนุมต่าง ๆ

แผนที่แดงท่ีต้งั ชุมนุมตา่ ง ๆ
หลงั เสีย กรุงศรีอยธุ ยา
พ.ศ. 2310

ชุมนุมการปราบชุมนุมต่าง ๆ

•เจา้ พระยาพษิ ณุโลกทรงยกทพั ไปปราบแต่ไม่สาํ เร็จ
•ชุมนุมเจา้ พิมายทรงมีบญั ชาใหพ้ ระราชวรินทร์และ
พระมหามนตรียกกองทพั ไปปราบทาํ ใหไ้ ดด้ ินแดน
ภาคตะวนั ออกเฉียงเหนือตอนล่างไวใ้ นอาํ นาจ
•ชุมนุมเจา้ นครศรีธรรมราชโปรดเกลา้ ฯ ใหเ้ จา้ พระยา จกั รียกทพั ไปปราบ
•ชุมนุมเจา้ พระฝาง พระองคท์ รงยกท้งั ทพั บกและทพั เรือ ไปปราบ
•เม่ือปราบชุมนุมต่าง ๆ สาํ เร็จทรงรวบรวมอาณาจกั รให้ เป็นปึ กแผน่





ตอบคาํ ถาม

1. เพราะเหตใุ ดสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราชจงึ ทรงเลอื กเมือง
ธนบรุ ี เป็นท่ีตงั้ ราชธานีใหม่

เป็นเมืองขนาดเลก็ เหมาะที่จะป้ องกนั รักษาไดง้ ่าย กรณีท่ีขา้ ศึกมีกาํ ลงั มากกวา่ ที่จะ
รักษาราชธานีไวไ้ ด้ กอ็ าจยา้ ยไปต้งั มน่ั ท่ีจนั ทบุรีโดยทางเรือไดส้ ะดวก ต้งั อยใู่ กล้
ปากแม่น้าํ สะดวกแก่การคา้ ขายกบั ต่างประเทศ ฯลฯ

2. การปราบชมุ นมุ ใดท่ีสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราชทรงไวช้ ีวิต
หวั หนา้ ชมุ นมุ เพราะอะไร

ชุมนุมเจา้ นครศรีธรรมราช เพอ่ื ใหด้ แู ลหวั เมืองภาคใตแ้ ละหวั เมืองมลายู

16



รูปแบบการปกครองสมยั ธนบุรี

การบริหารราชการแผ่นดนิ ส่วนกลาง
(ยงั คงยดึ แบบอยา่ งสมยั อยธุ ยาตอนปลาย)

สมุหพระกลาโหม สมุหนายก

ดูแลงานฝ่ าย ดูแลหวั เมืองฝ่ ายเหนือท้งั ฝ่ ายทหาร
ทหารทวั่ ไป และพลเรือน ดูแลจตุสดมภ์

โดยเสนาบดีกรมคลงั รับผิดชอบกรมคลงั
และหวั เมืองชายทะเลตะวนั ออก และหวั
เมืองฝ่ ายใต้ ท้งั ฝ่ ายทหารและพลเรือน

การเมืองการปกครองสมยั ธนบุรี

ลกั ษณะการปกครองส่วนกลาง

จตุสดมภ์

นครบาล รักษาความสงบเรียบร้อยในราชธานี

กรมวงั รับผดิ ชอบราชการในราชสํานัก จัดการพระราชพธิ ี และพจิ ารณาคดคี วาม

กรมพระคลงั จดั เกบ็ รักษาดูแลพระราชทรัพย์รายได้แผ่นดนิ ตดิ ต่อการค้ากบั ต่างประเทศ
การค้าสําเภาของหลวง อาํ นาจในการปกครองหัวเมืองฝ่ ายใต้ และหัวเมืองชายทะเลตะวนั ออก

เกษตราธิการ ดูแลที่นาหลวง เกบ็ ภาษีการทํานา เกบ็ ข้าวขนึ้ ฉางหลวง พจิ ารณาคดี
เกยี่ วกบั เรื่องววั ควาย และท่นี า

19

การบรหิ ารราชการแผน่ ดนิ สว่ นหวั เมอื ง สมยั ธนบรุ ี

(ยงั คงยดึ แบบอยา่ งสมยั อยธุ ยาตอนปลาย)

หวั เมอื งช้นั ใน

 มีผรู้ ้งั เมืองและคณะกรมการเมืองรบั นโยบาย
และคาํ สงั ่ จากเสนาบดีจากสว่ นกลาง

 จดั เป็ นเมืองจตั วา

ราชธานี หวั เมืองช้นั นอก
หัวเมืองช้ันนอก (เมืองพระยามหานคร)
 มีเจา้ เมืองปกครองพร้อมท้งั คณะกรมการเมือง
 มีจตุสดมภเ์ หมือนราชธานี มีเมืองใหญ่นอ้ ยข้ึนตรงอีกต่อหน่ึง
 หวั เมืองเหล่าน้ีแบ่งเป็นหวั เมืองเอก โท ตรี

หวั เมืองประเทศราช
 ตอ้ งส่งเครื่องราชบรรณาการตน้ ไมเ้ งิน ตน้ ไมท้ องมาถวาย

พระมหากษตั ริย์ ท่ีกรุงธนบุรี
 เมืองสาํ คญั เช่น กมั พชู า หลวงพระบาง เวยี งจนั ทน์ จาํ ปาศกั ด์ิ

เตมิ คาํ หรือข้อความลงในช่องว่างให้ถูกต้อง

1. .....ก..ร..ม..ว..งั.............. มีหนา้ ท่ีพจิ ารณาคดีความตา่ ง ๆ
2. ...ก..ร..ม..พ...ร.ะ..ค...ล..งั....... มีหนา้ ท่ีตดิ ตอ่ คา้ ขายกบั ตา่ งประเทศ
3. .....ก..ร..ม..ว..งั.............. มีหนา้ ท่ีรบั ผดิ ชอบราชการในราชสาํ นกั
4. .....ผ..รู.้ .งั้.................. มีหนา้ ท่ีปกครองเมืองท่ีอยรู่ ายรอบราชธานี
5. .....น...ค..ร.บ...า..ล........... มีหนา้ ท่ีรกั ษาความสงบเรยี บรอ้ ยในราชธานี
6. ...เ.ก..ษ...ต..ร..า..ธ..ิก..า..ร...... มีหนา้ ท่ีพิจารณาคดคี วามเก่ียวกบั ววั ควาย และท่ีน
7. ...ส..ม...หุ ..น..า..ย..ก........... มีหนา้ ท่ีดแู ลหวั เมืองฝ่ายเหนือดา้ นทหารและพลเรอื

21

สรุปความรู้ การปกครองสว่ นกลาง
• มีอคั รมหาเสนาบดี 2 ตาํ แหน่ง
การเมืองการ • สมหุ นายกดแู ลจตสุ ดมภแ์ ละบงั คบั บญั ชาหวั เมอื งฝ่ายเหนือ แบ่งเป็น
ปกครองสมยั ธนบุรี
นครบาล กรมวงั กรมพระคลงั และเกษตราธิการ
ลกั ษณะการปกครอง • สมหุ พระกลาโหม
การปกครองหวั เมือง แบ่งเป็น
• เมืองชนั้ ใน
• เมืองชนั้ นอกหรอื เมืองพระยามหานคร
• ประเทศราช
• การบงั คบั บญั ชาหวั เมอื ง
• หวั เมอื งฝ่ายเหนืออยใู่ ตบ้ งั คบั บญั ชาของสมหุ นายกทงั้ ดา้ นทหาร

และพลเรอื น
• หวั เมืองฝ่ ายใตแ้ ละหัวเมืองชายทะเลตะวันออกอยู่ใตบ้ งั คับบัญชา

ของเสนาบดกี รมพระคลงั หรอื โกษาธิบดที งั้ ทหารและพลเรอื น

22

สรุปความรู้ • ในปลายสมยั ธนบุรีเกิดกบฏ แต่พระยาสรรคก์ ลบั ไปเขา้ กบั พวก
กบฏ และยกพวกมายึดพระราชวังท่ีกรุงธนบุรีในเดือนมีนาคม
การเมืองการ พ.ศ. 2324 บงั คบั ใหส้ มเด็จพระเจา้ ตากสินทรงผนวช และคุม
ปกครองสมัยธนบุรี พระองคไ์ วท้ ่ีวดั แจง้

การสิ้นสุดสมยั ธนบุรี • พระยาสรรคต์ งั้ ตนเป็นผสู้ าํ เรจ็ ราชการ นาํ เงินแจกจา่ ยพวกพอ้ ง
• พระยาสรุ ิยอภัย เจา้ เมืองนครราชสีมาทราบข่าวการกบฏจึงยก

ทพั มาระงบั เหตกุ ารณไ์ วไ้ ด้
• สมเด็จเจา้ พระยามหากษัตริยศ์ ึกทราบข่าวการจลาจลจึงยกทพั

กลบั มาถงึ กรุงธนบรุ ใี นวนั ท่ี 6 เมษายน พ.ศ. 2325 สอบสวน
เร่ืองราว และท่ีประชุมขุนนางไดล้ งความเห็นว่า ใหส้ าํ เร็จโทษ
สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราช

23

พฒั นาการด้านเศรษฐกจิ

สาเหตุสําคญั ของปัญหาเศรษฐกจิ

การกวาดต้อนและ การทาํ สงครามปราบ การใช้จ่ายทรัพย์สิน
เสบียงอาหารของพม่า ชุมนุม ในด้านต่างๆ จํานวน

และรบกบั พม่า มาก

เศรษฐกจิ สมยั ธนบุรี

 ขาดแคลนอาหารบริโภค สมเดจ็ พระเจา้
ตากสินมหาราชทรงแกไ้ ขวิกฤตการณ์ ในสมยั
ธนบุรี บา้ นเมืองประสบปัญหาทางเศรษฐกิจ
โดยเฉพาะปัญหา

25

พฒั นาการด้านเศรษฐกจิ

นโยบายแก้ไขปัญหา
เศรษฐกจิ

การซ้ือขา้ วมาแจก การใหข้ า้ ราชการทาํ นา การปราบปรามโจร
ใหแ้ ก่ราษฎร ปี ละ ๒ คร้ัง ผรู้ ้าย

การประมูลผกู ขาด การจบั หนูมาส่งกรม การส่งเสริมใหพ้ อ่ คา้
เกบ็ คา่ ภาคหลวง พระนครบาล เขา้ มาคา้ ขายมากข้ึน

ตอบคาํ ถาม

1. สาเหตทุ ่ีทาํ ใหช้ ีวิตความเป็นอยขู่ องชาวธนบรุ ถี กู ควบคมุ อยา่ งเขม้ งวด
คืออะไร

บา้ นเมืองอยใู่ นภาวะสงคราม

2. ในสมยั ธนบรุ มี ีการสกั เลกไพรป่ ระเภทใด

ไพร่สม

3. เพราะเหตใุ ดในสมยั ธนบรุ จี งึ มีบทลงโทษผขู้ โมยขา้ วหลวงอยา่ งรุนแรง

ในสมยั ธนบุรีขาดแคลนอาหารบริโภค และสินคา้ มีราคาแพง เพอ่ื ป้ องกนั การ
ขโมยจึงตอ้ งมีการลงโทษอยา่ งรุนแรงเพื่อใหค้ นเกรงกลวั

27

สสรรุปความมรรู้ ู้ สงั คมสมยั ธนบุรี
• ควบคุมกาํ ลงั คนอยา่ งเขม้ งวดเน่ืองจากบา้ นเมืองอยใู่ น
สังคมและเศรษฐกจิ ภาวะ สงคราม
สมัยธนบุรี • มีการสกั เลกไพร่เพื่อความสะดวกในการเกณฑค์ นไป
รบ
เศรษฐกิจสมยั ธนบุรี
• เศรษฐกิจตกต่าํ เน่ืองจากภาวะสงคราม
• ทรงแกป้ ัญหาเศรษฐกิจตกต่าํ
• แจกขา้ วสารและเครื่องอุปโภคบริโภคแก่ผยู้ ากไร้
• ส่งเสริมการทาํ นาเพือ่ ใหข้ า้ วเพยี งพอ
• ลงโทษผกู้ ระทาํ ผดิ ทางเศรษฐกิจอยา่ งรุนแรง
• เปิ ดประมลู ค่าภาคหลวงขดุ ทรัพย์

28

พฒั นาการด้านสังคม

องค์ประกอบของโครงสร้างทางสังคมสมัยธนบุรี

พระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์
พระญาติใหญ่นอ้ ยของพระมหากษตั ริย์
ทรงเป็ นพระประมุขของ เรียกวา่ เจา้ นาย มีศกั ดินาแตกต่างกนั ออกไป
ราชอาณาจกั ร มีพระราชอาํ นาจสูงสุด
มีสถานะเป็ นสมมติเทพและธรรม ขุนนาง
ราชาเช่นเดียวกบั สมยั อยธุ ยา บุคคลท่ีรับราชการแผน่ ดิน มีท้งั ศกั ดินา
ยศ ราชทินนาม และตาํ แหน่ง
พระภิกษุสงฆ์
บุคคลที่สืบทอด ไพร่
พระพุทธศาสนา ไดร้ ับ ราษฎรท่ีตอ้ งถูกเกณฑแ์ รงงานให้กบั ราชการท้งั
การยกยอ่ งและศรัทธา ในยามปกติและยามสงคราม ตอ้ งสงั กดั มูลนาย
จากบุคคลทุกชนช้นั
ทาส
ชนช้ันต่าํ ที่สุดในสังคม ไม่มีกรรมสิทธ์ิในแรงงานและ
ชีวติ ตนเอง ตอ้ งตกเป็นของนายจนกวา่ จะไดไ้ ถ่ตวั

พฒั นาการด้านความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

ความสัมพนั ธ์กบั ล้านนา พ.ศ. ๒๓๑๓-๒๓๑๔
สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราช
เป็ นการเผชิญหนา้ ทรงส่งกองทพั ไปตีเมืองเชียงใหม่ แต่ไม่สาํ เร็จ
ทางทหารและการขยายอาํ นาจ
พ.ศ. ๒๓๑๗ สมเดจ็ พระเจา้ ตาก พ.ศ. ๒๓๑๙ พม่ายกทพั มาตีเชียงใหม่
สินมหาราชทรงส่งกองทพั ไปตี เจา้ พระยาสุรสีห์ไดค้ ุมทพั หวั เมือง
เชียงใหม่คร้ังที่๒ ไดส้ าํ เร็จ และ เหนือยกไปตีเชียงใหม่คืนไดส้ าํ เร็จ
ทรงใหเ้ จา้ นายลา้ นนาเป็น
ผปู้ กครองลา้ นนากนั เอง

ความสัมพนั ธ์กบั พม่า

เป็นการเผชิญหนา้ ทางทหาร สมยั ธนบุรี พม่าพยายามโจมตีไทยตอ่
โดยมีการทาํ สงครามต่อกนั ถึง ๑๐ คร้ัง

คร้ังสาํ คญั เช่น
ศึกคา่ ยโพธ์ิสามตน้ พ.ศ. ๒๓๑๐
ศึกเชียงใหม่ (คร้ังท่ี ๒) พ.ศ. ๒๓๑๗
ศึกบางแกว้ เมืองราชบุรี พ.ศ. ๒๓๑๗
ศึกอะแซหวนุ่ ก้ี พ.ศ. ๒๓๑๘-๒๓๑๙

ความสัมพนั ธ์กบั ล้านช้าง

เป็นการใหค้ วามช่วยเหลือเก้ือกลู สมเด็จเจา้ พระยามหากษตั ริยศ์ ึกไดอ้ ญั เชิญ
และการขยายอาํ นาจ พระแกว้ มรกต (ภาพเล็ก) และพระบางจากเมือง
เวียงจนั ทน์มายงั กรุงธนบุรี (ภาพจากหนังสือ
พ.ศ. ๒๓๑๙ เจา้ เมืองนางรองเป็นกบฏหนั ไปสวามิภกั ด์ิ
ตอ่ จาํ ปาศกั ด์ิ สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชจึงโปรดให้ โคลงภาพพระราชพงศาวดารฯ)

ยกทพั ไปปราบเจา้ เมืองนางรอง และตีจาํ ปาศกั ด์ิ
ทาํ ใหล้ าวตอนใตข้ ้ึนกบั ไทย

พ.ศ. ๒๓๒๑ เจา้ นครเวยี งจนั ทนส์ ่งกองทพั
มาจบั พระวอ เสนาบดีเมืองเวยี งจนั ทน์ที่ขอสวามิภกั ด์ิ
ต่อไทย โดยหนีมาอยทู่ ี่ดอนมดแดง จนพระวอเสียชีวติ
สมเดจ็ เจา้ พระยามหากษตั ริยศ์ ึกไดเ้ ป็นแมท่ พั ไปตี
เวยี งจนั ทนไ์ ดส้ าํ เร็จ พร้อมท้งั อญั เชิญพระแกว้ มรกต

กบั พระบางมายงั กรุงธนบุรี

ความสัมพนั ธ์ระหว่างธนบุรีกบั รัฐเพื่อนบ้าน

ความสัมพนั ธ์กบั ล้านช้าง

พระแกว้ มรกตท่ีสมเดจ็ เจา้ พระยา
มหากษัตรยิ ศ์ กึ อญั เชิญมาจากเวียงจนั ทน์
ปัจจบุ นั เป็นพระพทุ ธรูปคบู่ า้ นคเู่ มืองของไทย

33

พระแก้วมรกต

พระแก้วมรกต (พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร) เป็ นพระพุทธรูป
ปางสมาธิราบ สร้างดว้ ยแกว้ มรกตทึบ หนา้ ตกั กวา้ ง 43 เซนติเมตร
สูง 58 เซนติเมตร พระบางเป็นพระพุทธรูปสาํ ริด ปางประทานอภยั
สูง 1.14 เมตร พระพุทธรูปสององคน์ ้ีสมเด็จเจ้าพระยามหากษตั ริยศ์ ึก
อญั เชิญมาจากเมืองเวียงจนั ทน์ เม่ือคร้ังยกกองทพั ไปตีเวียงจนั ทน์
พ.ศ. 2321 สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชโปรดเกล้าฯ ให้สร้าง
โรงสาํ หรับประดิษฐานท่ีริมพระอุโบสถวดั แจง้ มีมหรสพสมโภช 7 วนั

34

พระแก้วมรกต

หลงั จากสร้างกรุงรัตนโกสินทร์แลว้ สมเด็จพระพุทธยอดฟ้ าจุฬาโลก-
มหาราชอญั เชิญพระแกว้ มรกตมาประดิษฐานในพระอุโบสถวดั พระศรี-
รัตนศาสดารามเม่ือ พ.ศ. 2327 และโปรดเกลา้ ฯ ให้คืนพระบางแก่ลาว
ปัจจุบนั พระบางประดิษฐานอยทู่ ี่หลวงพอ่ พระบาง พิพิธภณั ฑสถาน
เมืองหลวงพระบาง ประเทศลาว

35

ความสัมพนั ธ์กบั เขมร

เป็นการใหค้ วามช่วยเหลือและการขยายอาํ นาจ พ.ศ. ๒๓๑๒ เขมรไม่ยอมสวามิภกั ด์ิต่อไทย
พ.ศ.๒๓๑๓ เขมรยกทพั โจมตีเมืองตราด จนั ทบุรี ไทยจึงยกทพั ไปตีไดเ้ มืองเสียมราฐและพระตะบอง

แต่ถูกไทยตีแตกพ่ายไป ต่อมาไทยยกทพั ไปตีเขมร พ.ศ. ๒๓๒๓ เกิดกบฏข้ึนในเขมร สมเด็จพระเจา้
อีกจนได้ตีอีกหลายเมือง และแต่งต้ังให้สมเด็จ ตากสินมหาราชจึงโปรดใหเ้ จา้ พระยามหากษตั ริยศ์ ึก
พระรามราชาครองเขมรและข้ึนตรงตอ่ ธนบุรี เป็ นแม่ทพั ไปตีเขมร แต่ทางกรุงธนบุรีเกิดจลาจล จึง
ตอ้ งยกทพั กลบั

สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราชโปรดให้ทหารต้ังค่ายล้อม
เมืองและเข้าโจมตีเมืองบันทายมาศหรือพุทไธมาศ เมือง
หน้าด่านสําาคัญของเขมรทางด้านอ่าวไทย ด้วยเหตุเพราะ
เจ้าเมืองบันทายมาศ ซ่ึงเป็ นเชื้อสายญวนกระด้างกระเด่ือง
ต่อไทย (ภาพจากหนังสือโคลงภาพพระราชพงศาวดารฯ)

ความสัมพนั ธ์กบั หัวเมืองมลายู

สมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราชทรงไม่มีเวลาพอท่ีจะไปปราบหัวเมืองมลายใู ห้มาอ่อนน้อมได้
มีเพียงคิดอุบายให้เจา้ พระยานครศรีธรรมราชไปขอยืมเงินเมืองไทรบุรีและเมืองปัตตานี สําหรับซ้ือ
เครื่องอาวธุ ยทุ โธปกรณ์ เมืองละ ๑,๐๐๐ ชง่ั เพ่อื หยงั่ ท่าทีของเมืองมลายทู ้งั ๒ เมือง แต่ท้งั เมืองไทร
บุรีและเมืองปัตตานีก็ไมย่ อมใหย้ มื สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชก็มิไดท้ รงยกทพั ไปตีหวั เมืองมลายู
แต่อยา่ งใด

5.2 ความสัมพนั ธ์ระหว่างธนบุรีกบั จนี

จีน ความสัมพัน ธนบุรี
ธร์ ะหว่าง
ไม่ยอมรับรองสมเด็จพระเจ้า ธนบุรีกับจนี ส ม เ ด็ จ พ ร ะ เ จ้า ต า ก สิ น
ตากสินมหาราช เพราะจีนเห็น มหาราชส่งทูตนาํ พระราช-
ว่าพระองค์ไม่ได้สืบเชื้อสาย สาส์นไปพร้อมบรรณาการ
จากพระมหากษัตริยอ์ งคก์ ่อน แ ต่ ถู ก จี น ป ฏิ เ ส ธ เ ร่ื อ ย ม า
ทาํ ใหไ้ ม่ไดร้ บั ความสะดวกใน จนกระท่งั 10 ปีผ่านไป จีน
การคา้ กับจีน แต่พ่อคา้ ไทยกับ จงึ ยอมรบั
พ่อคา้ จีนสามารถติดต่อคา้ ขาย
กนั ไดต้ ลอด

38

ความสัมพนั ธ์กบั องั กฤษ

ไทยสมยั ธนบุรี มีความสัมพนั ธ์
กับอังกฤษ โดยพ่อค้าอังกฤษช่ือ
ร้อยเอกฟรานซิส ไลต์ หรือไทย
เรียกว่ากปิ ตนั เหล็ก ไดจ้ ดั หาอาวุธ
มาให้ไทยใช้ต่อสู้กบั พม่า ภายหลงั
ฟรานซิส ไลต์ ได้รับพระราชทาน
ยศเป็นพระยาราชกปิ ตนั

การเส่ือมอาํ นาจของอาณาจักรธนบุรี

สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราช

เกิดจากเหตุการณ์จลาจลในกรุงธนบุรี หรือท่ีเรียกว่า กบฏพระยาสรรค์ ใน พ.ศ. ๒๓๒๕ โดยมีชาวกรุงเก่ากลุ่ม
หน่ึงคิดกบฏโดยทาํ การปลน้ จวนผรู้ ักษากรุงเก่า ผรู้ ักษากรุงเก่าสู้ไม่ไดจ้ ึงหนีมายงั กรุงธนบุรี

สมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราชจึงมีรับสั่งใหพ้ ระยาสรรคไ์ ปสืบสวนหาตวั ผูร้ ้าย แต่พระยาสรรคก์ ลบั ไปเขา้ กบั
พวกกบฏและคุมกาํ ลงั มาตีกรุงธนบุรี จนสามารถปลน้ พระราชวงั ได้

การจลาจลในธนบุรีทาํ ใหส้ มเดจ็ เจา้ พระยามหากษตั ริยศ์ กึ ตอ้ งยกทพั จากเขมรมาแกไ้ ขสถานการณ์ในกรุงธนบุรี
สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชจึงถูกสาํ เร็จโทษและสวรรคตเมื่อ พ.ศ.๒๓๒๕ พระชนมายไุ ด้ ๔๘พรรษา

ภูมปิ ัญญาและวฒั นธรรมไทยสมยั ธนบุรี ภูมปิ ัญญาและวฒั นธรรมไทย
ในการปรับตัวเพื่อแก้ไขปัญหาในการดาํ รงชีวติ
ภูมปิ ัญญาและวฒั นธรรมไทย
ในการพจิ ารณาทาํ เลทต่ี ้งั ของราชธานี

เมืองธนบุรีต้งั อยูร่ ิมปากแม่น้าํ เจา้ พระยา สมยั ธนบุรีในระยะแรกๆ ประสบกบั ภาวะ
และมีป้อมปราการมาต้ังแต่สมัยอยุธยา จึงช่วย สงครามและการขาดแคลนขา้ ว สมเด็จพระเจา้
ป้องกนั การโจมตีของขา้ ศึกและติดต่อคา้ ขายทาง ตากสินมหาราชจึงทรงแกไ้ ขปัญหาการดาํ รงชีวิต
ทะเลไดส้ ะดวก หลายประการ เช่น ซ้ือขา้ วสารจากพ่อคา้ สาํ เภาจีน
มาแจกจ่ายให้แก่ราษฎร ทรงให้ขา้ ราชการและ
ภูมิปัญญาดงั กล่าวมีอิทธิพลต่อปัจจุบนั ราษฎรจบั หนูที่กดั กินขา้ วมาส่งกรมนครบาล
เช่น การเลือกทําเลสร้างท่าเรื อแหลมฉบัง
ฐานทพั เรือสตั หีบ เป็นตน้ ภมู ิปัญญาดงั กล่าวมีอิทธิพลต่อปัจจุบนั เช่น
การทาํ นาในท่ีดอนเพ่ือขยายพ้ืนท่ีปลูกขา้ ว เป็ น
ตน้ การทาํ นาปี ละ ๒-๓ คร้ัง เพอ่ื เพม่ิ ผลผลิต

ภูมิปัญญาและวฒั นธรรมไทย
ในการปลูกฝังศีลธรรมให้กบั สังคม

มีการวาดภาพเก่ียวกบั ไตรภูมิหรือโลกท้งั
สาม ได้แก่ สวรรค์ภูมิ มนุษยภูมิ และนรกภูมิ
เรียกว่า สมุดภาพไตรภูมิ เพ่ือปลูกฝังให้คนไทย
เชื่อในเรื่องบาปบุญคุณโทษ

ภูมิปัญญาดงั กล่าวมีอิทธิพลต่อสังคมไทย
ในปัจจุบนั เช่น มีการวาดภาพไตรภูมิไวต้ ามผนงั
โบสถแ์ ละวิหารตามวดั ต่างๆ เพ่ือเตือนใจคนให้
ทาํ แต่ความดี ละเวน้ ความชว่ั เป็นตน้

สมดุ ภาพไตรภูมทิ เี่ ขยี นขนึ้ ในสมยั
สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราช

ภูมปิ ัญญาและวฒั นธรรมไทยในการ ภูมปิ ัญญาและวฒั นธรรมไทย
ปรับตวั ประสานสัมพนั ธ์กบั ชาวต่างชาติ ด้านศิลปกรรม

สงั คมไทยสมยั ธนบุรีไดม้ ีชาวต่างชาติ ผลงานศลิ ปกรรมท่ีสาํ คญั มีนอ้ ย เช่น การ
อาศยั อยรู่ ่วมกบั คนไทย เช่น ชาวจีน ชาวมอญ สร้างพระราชวงั กรุงธนบุรี วงั เจา้ นาย วงั เดิม
ซ่ึงต่างปรับตวั หลอมรวมกนั ไดด้ ว้ ยดีระหวา่ ง การบูรณปฏิสงั ขรณ์และสร้างวดั วาอารามต่างๆ
เช่น วดั บางหวา้ ใหญ่ (วดั ระฆงั โฆษิตาราม)
คนไทยกบั ชนชาติต่างๆ
ภูมิปัญญาดงั กล่าวมีอิทธิพลต่อปัจจุบนั วดั แจง้ (วดั อรุณราชวราราม)
โดยการโอบออ้ มอารีของคนไทยต่อคน วดั บางยเี่ รือนอก (วดั อินทาราม)
ต่างชาติพนั ธุ์ไดเ้ ป็นวฒั นธรรมอนั ดีงาม รวมถึงภาพเขียนในหนงั สือสมุดไทยเร่ืองไตรภูมิ
ภูมิปัญญาดงั กล่าวมีอิทธิพลต่อปัจจุบนั
ท่ีสืบทอดมาจนถึงปัจจุบนั โดยเป็นแหล่งเรียนรู้ทางดา้ นประวตั ิศาสตร์
และศิลปะของไทย ส่งผลดีต่อ
การท่องเท่ียวไทยในปัจจุบนั

การสถาปนาอาณาจกั รธนบุรี ปัจจัยทมี่ ีผลต่อความเจริญรุ่งเรือง
หน่วยการเรียนรู้ที่ ๓ ของอาณาจักรธนบุรี

พฒั นาการของ พฒั นาการทางประวตั ศิ าสตร์
อาณาจักรธนบุรี ของอาณาจักรธนบุรี

ภูมิปัญญาและวฒั นธรรมไทยสมยั ธนบุรี พฒั นาการดา้ นการเมืองการปกครอง
พฒั นาการดา้ นเศรษฐกิจ
พฒั นาการดา้ นสงั คม
พฒั นาการดา้ นความสมั พนั ธ์ระหวา่ งประเทศ

การเส่ือมอาํ นาจของอาณาจักรธนบุรี

ภูมิปัญญาและวฒั นธรรมในการพิจารณาทาํ เลที่ต้งั ของราชธานี
ภูมิปัญญาและวฒั นธรรมในการปรับตวั เพอื่ แกป้ ัญหาการดาํ รงชีวติ
ภูมิปัญญาและวฒั นธรรมในการปลูกฝังศีลธรรมใหก้ บั สังคม
ภูมิปัญญาและวฒั นธรรมในการปรับตวั ประสานสัมพนั ธ์กบั ชาวตา่ งชาติ
ภูมิปัญญาและวฒั นธรรมในดา้ นศิลปกรรม