บทที่ ขุขุขุ น ขุ นช้ช้ ช้ าช้ างขุขุขุ น ขุ นแผน ตอน กำกำกำกำเนินิ นิ ดนิ ดพลายงาม
๑ เรื่องขุนช้างขุนแผน มีผู้สันนิษฐานว่าเป็นเรื่องจริงที่เกิดขึ้นในแผ่นดินสมเด็จพระ รามาธิบดีที่ ๒ และเล่ากันต่อ ๆมาจนกลายเป็นนิยายพื้นเมืองของเมืองสุพรรณบุรี ต่อมา ได้มีผู้นำ เรื่องขุนช้างขุนแผนมาแต่งเป็นกลอนเสภเพื่อใช้ในการขับเสภา จึงทำ ให้เรื่องนี้ เป็นที่นิยมและแพร่หลายมากขึ้น ครั้นเสียกรุงแล้วบางตอนก็สูญหายไป บางตอนยังมี ต้นฉบับเหลืออยู่ เรื่องไม่ติดต่อกัน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดเกล้าฯ ให้กวีหลายคนช่วยกันรวบรวมและแต่งขึ้นเรียกว่า เสภาหลวง ความเป็นมา ๕๓
๒ ๓ ประวัติผู้แต่ง พระสุนทรโวหาร นามเดิม ภู่ หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า สุนทรภู่ เกิดในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬา โลกมหาราช เมื่อวันที่ 26 มิถุนายน พ.ศ. 2329 ถึงแก่กรรม เมื่อ พ.ศ. 2398 ลักษณะคำ ประพันธ์ กลอนเสภา เป็นคำ ประพันธ์ชนิดหนึ่ง ซึ่งแต่งเพื่อใช้ขับ เพราะใช้เป็นกลอนขับ จึงกำ หนดคำ ไม่แน่นอน มุ่งการขับเสภาเป็นสำ คัญ จึงใช้คำ ๗ คำ ถึง ๙ คำ การส่งสัมผัส นอกเหมือนกับกลอนสุภาพ แต่ไม่บังคับหรือห้ามเสียงสูง ต่ำ ตามจำ นวนคำ แต่ละวรรค อยู่ในเกณฑ์กลอน ๗-๙ มีแผนผังดังนี้ ๕๔
๔ เรื่องย่อ นางวันวัทองมาอยู่กัยู่ บกัขุนขุช้าช้ง ส่วส่นขุนขุแผนถูกถูจำ คุกคุอยู่ที่ยู่ เ ที่ มือมืงหลวง ขณะนั้น นั้ นางวันวัทอง มีคมีรรภ์ เมื่อ มื่ ครบสิบสิเดือดืนจึงจึได้ใด้ห้กำห้กำเนิดนิบุตบุรชาย นางให้ชื่ห้อ ชื่ ลูกลูว่าว่พลายงาม ยิ่ง ยิ่ โตพลายงามก็ยิ่ก็ง ยิ่ งาม หน้าน้ตาละม้าม้ยคล้าล้ยพ่อพ่คือคืขุนขุแผน จนอายุไยุด้เด้ก้าก้ขวบ ขุนขุช้าช้งรู้ว่รู้าว่ ไม่ใม่ช่ลูช่กลูของตน จึงจึลวงไป ทำ ร้าร้ย และเอาท่อท่นไม้ทัม้บทัจะให้ตห้าย ขุนขุช้าช้งทิ้ง ทิ้ พลายงามไว้ใว้นป่าป่แต่พต่รายของขุนขุแผนช่วช่ยไว้ไว้ด้ พรายของขุนขุแผนมากระซิบซิบอกนางวันวัทองให้ทห้ราบเรื่อ รื่ งที่ขุ ที่ นขุช้าช้งจะฆ่าฆ่พลายงาม นางจึงจึรีบรีออก ไปตามหาลูกลู ๕๕ พลายงามร้อร้งไห้เห้ล่าล่ ให้แห้ม่ฟัม่งฟัเรื่อ รื่ งที่ถู ที่ กถูขุนขุช้าช้งทำ ร้าร้ย นางจึงจึบอกความจริงริแก่ลูก่กลูว่าว่ บิดบิาที่แ ที่ ท้จท้ริงริคือคืขุนขุแผน ขณะนั้น นั้ ถูกถูจำ คุกคุอยู่ที่ยู่ ก ที่ รุงรุศรีอรียุธยุยาย่าย่ของพลายงามชื่อ ชื่ นางทองประศรี อยู่ที่ยู่ วั ที่ ดวัเชิงชิหวายเมือมืงกาญจนบุรีบุรีเมื่อ มื่ เกิดกิเรื่อ รื่ งเช่นช่นี้ พลายงามคงอยู่บ้ยู่ าบ้นกับกัมารดาต่อต่ ไปไม่ไม่ด้ วันวัทองตัดตัสินสิใจนำ ลูกลูไปฝากไว้ที่ว้วั ที่ ดวัก่อก่น นางวันวัทองพาพลายงามไปฝากไว้กัว้บกัสมภารชื่อ ชื่ ขรัวรันาค คืนคืนั้น นั้ เป็นป็ครั้ง รั้ แรกที่พ ที่ ลายงามอยู่ห่ยู่ าห่งบ้าบ้น ทั้ง ทั้ใจยังยัหวั่น วั่ หวาดกับกัเรื่อ รื่ งร้าร้ยที่เ ที่ กิดกิขึ้น ขึ้ พลายงามนอน ไม่ใม่คร่หร่ลับลัตลอดคืนคื วันวัรุ่งรุ่ ขึ้น ขึ้ นางวันวัทองจัดจัของไปรับรัลูกลูที่วั ที่ ดวัแล้วล้พาไปส่งส่ที่ท่ ที่ าท่เกวียวีน ให้พห้ลายงามเดินดิทาง ไปหาย่าย่ทองประศรี ที่เ ที่ มือมืงกาญจนบุรีบุรีเพราะลำ พังพันางวันวัทองคงไม่สม่ามารถคุ้มคุ้ ครองลูกลูจากขุนขุ ช้าช้งได้ สองแม่ลูม่กลูอำ ลากันกัอย่าย่งเศร้าร้สร้อร้ย พลายงามเดินดิทางตามลำ พังพัแวะพักพัค้าค้งคืนคืที่วั ที่ ดวัต่าต่งๆ ระหว่าว่งทางจนมาถึงถึเมือมืงกาญจนบุรีบุรีได้ขึ้ด้น ขึ้ ไป ปีนปีต้นต้มะยมเล่นล่ โดยมิไมิด้รู้ด้ว่รู้าว่มาถึงถึบ้าบ้นย่าย่แล้วล้ นางทองประศรีอรีอกมาไล่ทุล่บทุตี จนเมื่อ มื่ ไต่ถต่ามกันกัจึงจึรู้ว่รู้าว่เป็นป็หลาน นางทำ พิธีพิสธีมโภชรับรั ขวัญวัแล้วล้พาไปหาขุนขุแผนที่ก ที่ รุงรุศรีอรียุธยุยา พลายงามเล่าล่เรื่อ รื่ งขุนขุช้าช้งให้พ่ห้อพ่ ฟังฟัขุนขุแผนโกรธมาก จะไปฆ่าฆ่ขุนขุช้าช้งแต่นต่างทองประศรีห้รีาห้มไว้และเตือตืนสติต่ติาต่ง ๆ นานา ขุนขุแผนจึงจึค่อค่ยสงบลงและ ฝากฝังฝัลูกลูไว้กัว้บกัย่าย่ ให้ตั้ห้ง ตั้ใจเรียรีนเขียขีนอ่าอ่น นางทองประศรีจึรีงจึพาพลายงามกลับลัพลายงามอาศัยศั อยู่กัยู่ บกันางทองประศรีที่รีก ที่ าญจนบุรีบุไรีด้ร่ำด้ร่ำเรียรีนหนังนัสือสืและคาถาอาคมจนแตกฉานไม่ด้ม่อด้ยกว่าว่ขุนขุแผน
๕ วรรคทอง บทเสภา ขุนช้างขุนแผน แม่รักลูกลูกก็รู้อยู่ว่ารัก คนอื่นสักหมื่นแสนไม่แม้นเหมือน จะกินนอนวอนว่าเมตตาเตือน จะจากเรือนร้างแม่ไปแต่ตัว แม่วันทองของลูกจงกลับบ้าน เขาจะพาลว้าวุ่นแม่ทูนหัว จะก้มหน้าลาไปมิได้กลัว แม่อย่ามัวหมองนักจงหักใจ ฯ นางกอดจูบลูบหลังแล้วสั่งสอน อำ นวยพรพลายน้อยละห้อยไห้ พ่อไปดีศรีสวัสดิ์กำ จัดภัย จนเติบใหญ่ยิ่งยวดได้บวชเรียน ลูกผู้ชายลายมือนั้นคือยศ เจ้าจงอุตส่าห์ทำ สม่ำ เสมียน แล้วพาลูกออกมาข้างท่าเกวียน จะจากเจียนใจขาดอนาถใจ ลูกก็เเลดูแม่แม่ดูลูก ต่างพันผูกเพียงว่าเลือดตาไหล สะอื้นร่ำ อำ ลาด้วยอาลัย แล้วแข็งใจจากนางตามทางมมา เหลียวหลังยังเห็นแม่เขม้น แม่ก็เห็นลูกน้อยละห้อยหา แต่เหลียวเหลียวเลี้ยวลับวับวิญญาณ์ โอ้เปล่าตาต่างสะอื้นยืนตะลึง ฯ ตอน กำ เนิดพลายงาม ๕๖
๖ คำ ศัพท์ ความหมาย กำ เนิด / บังเกิด เกิด ตั้งครรภ์ มีท้อง ท้าว ผู้เป็นใหญ่ สหัสนัยน์ ผู้มีดวงตา ๑๐๐๐ ดวง, เป็นนามหนึ่ง ของพระอินทร์ เวลาตกฟาก เวลาคลอด เวลาเกิด อาภัพ ไม่มีโชค เคราะห์ร้าย คราวเคราะห์ เวลาที่ความโชคร้ายมาเยือน ทวาร ประตู รู ช่อง อลหม่าน วุ่นวาย สับสน คำ ศัพท์ ๕๗
๗ บทวิเคราะห์ ๑. คุณค่าด้านวรรณศิลป์ ๑. สะท้อนถึงอารมณ์โกรธแค้นและสะเทือนใจ …ยิ่งคิดเดือดดาลทะยานใจ ฉวยได้กระดานชะนวนมา ร่างฟ้องท่องเทียบให้เรียบร้อย ถ้อยคำ ถี่ถ้วนเป็นหนักหนา… ๒. มีการพรรณณาถึงเรื่องฝันร้าย …ครั้งนี้น่าจะมีอันตราย ฝันร้ายสาหัสตัดตำ รา พิเคราะห์ดูทั้งยามอัฐกาล ก็บันดาลฤกษ์แรงเป็นหนักหนา มิรู้ที่จะแถลงแจ้งกิจจา กอดเมียเมินหน้าน้ำ ตากระเด็น ๕๘ ๒. คุณค่าด้านเนื้อหา วรรณกรรมเรื่องน้ีใหคุ้ณค่าทางสติปัญญา หรือความรู้ความคิด ภูมิปัญญาใน ด้านต่าง ๆ มากมาย เช่น ใหค้วามรู้เกี่ยวกับวัฒนธรรมขนบธรรมเนียมประเพณี ความเชื่อและสภาพสังคมไทยในสมยักรุงศรีอยุธยา และรัตนโกสินทร์ตอนต้นตลอด จนสำ นวนโวหารที่ไพเราะ และเรื่องที่เกี่ยวกับวิถีชีวิต ค่านิยม ขนบธรรมเนียม ประเพณี
๗ บทวิเคราะห์ ๓. คุณค่าด้านสังคมและวัฒนธรรม ๑. ลักษณะทางสังคมยกตัวอย่างเช่นตอนขุนช้างถวายฎีกาเป็นตอนที่ ชะตาชีวิตของนางวันทองตกต่ำ ถึงที่สุด คือถูกพระพันวษาพิพากษาให้ประหาร ชีวิตซึ่งจะเป็นตอนที่มีหลากหลายอารมณ์ไม่ว่าจะเป็นผู้ที่อยู่ในสถานภาพใดใน สังคมกษัตริย์ สามี ภรรยามารดา บุตร ตัวละครในตอนนี้แทบทุกคัวมีบทบาท สำ คัญ แต่ที่เด่นที่สุดมี ๒ตัว คือ สมเด็จพระพันวษาและ นางวันทองจากเนื้อเรื่อง ผู้ที่น่ารเห็นใจไม่เพียงแต่นางวันทองเท่านั้นสมเด็จพระพันวษาก็เป็นอีกผู้หนึ่งที่ น่าเห็นใจ เนื่องจากฝ่ายหนึ่งถูกสั่งประหารและอีกฝ่ายหนึ่งเป็นฝ่ายสั่งประหาร ชีวิต ๒. แนวคิดเกี่ยวกับสังคม ๒.๑ ฐานะและบทบาทของสตรีในสังคมนางวันทองเป็นตัวอย่างของ สตรีไทยสมัยโบราณโดยแท้ คือเกิดมาเพื่อรับบทของบุตรี ภรรยาและมารดาตาม ที่ธรรมชาติและสังคมเป็นผู้กำ หนดและเมื่อต้องรับบทพลเมืองก็เป็นพลเมืองตาม ที่ผู้ปกครองพึงปรารถนาให้เป็น เนื่องจากนางวันทองไม่มีโอกาสเลือกอาจได้แต่ เพียงคิดแต่ไม่เคยได้ปฏิบัติตามที่คิด นางวันทองถูกกำ หนดเส้นทางของชีวิตให้ เป็นไปตามความต้องการของคนอื่นทั้งสิ้น ความเคยชินจากการเป็นผู้ปฏิบัติตาม เมื่อสมเด็จพระพันวษาทรง เปิดโอกาสให้นางเลือกทางเดินของชีวิตตนเอง นางก็ว้าวุ่นใจไม่อาจตัดสินใจได้จึงก่อให้เกิดเหตุการณือันเสร้าสะเทือนใจในที่สุด ๕๙
๗ บทวิเคราะห์ ๓. คุณค่าด้านสังคมและวัฒนธรรม (ต่อ) ๒.๒ บทบาทของกษัตริย์ต่อประชาชนในสังคมไทย สมเด็จพระพันวษา นั้น ถ้าจะพิจารณาอย่างละเอียด ก็จะเห็นได้ว่าแม้จะทรงเป็นเจ้าชีวิต มีพระราช อำ นาจอันล้นพ้นแต่ก็มิได้ทรงใช้อำ นาจอย่างปราศจากเหตุผลหรือด้วยพระ อารมณ์ หากได้ ทรงปฏิบัติอย่างเหมาะสมและทรงมีพฤติกรรมไปในทางที่สมเหตุ สมผลที่สุดเนื่องจากต้องแก้ไขปัญหาระดับประเทศแล้วยังต้องแก้ไขปัญหาระดับ ครอบครัวของประชาชน เปรียบเหมือนพ่อหรือผู้ใหญ่ในครอบครัว เวลาคนใน ครอบครัวมีเรื่องเดือดร้อนหรือ เกิดเหตุการณ์วุ่นวายและมาฟ้อง ก็ต้องทรงเป็น ราชธุระ ๒.๓ ค่านิยมและความเชื่อเกี่ยวกับสตรี สังคมไทยไม่นิยมสตรีเยี่ยงนาง วันทอง คือมีสามีสองคน ในเวลาเดียวกันแม้โดยแท้จริงแล้วการที่มีสามีสองคน นั้นมิใช่เกิดจากความปรารถนาของนางเอง แต่จุกนี้สังคมกลับมองข้าม เห็นแต่ เพียงผิวเผินว่านางน่ารังเกียจ ๖๐
๗ ๑. ความกตัญญูเป็นเครื่องหมายของคนดี เราจึงควรมีความกตัญญูต่อบิดา มารดาผู้ที่ให้ กำ เนิดเรามา ๒. การศึกษาเป็นสิ่งสำ คัญสมัยก่อนเด็กผู้ชายจะเรียนหนังสือที่วัด ๓. วัดเป็นสถานที่ผูกพันกับชีวิตของคนไทยตั้งแต่อดีต จนถึงปัจจุบัน ๔. ในสมัยก่อนจะมีการมัดจุกโกนจุกและนุ่งโจงกระเบนผูกขวัญรับขวัญ ๕. ผู้ชายมีการถวายตัวเข้ารับราชการ ๖. สมัยก่อนจะใช้สมุนไพรรักษาแผล และมีความเชื่อในสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ๗. สมัยก่อนเดินทางโดยเท้า และการขี่ม้า ๘. พ่อแม่ทุกคนรักลูกและ ยอมเสียสละทุกอย่างเพื่อลูกได้ บทวิเคราะห์ ๔. คุณค่าที่ได้รับจากเรื่องที่อ่านไปใช้ในการดำ เนินชีวิต ๖๑
๗ บทวิเคราะห์ ขุนแผน เป็นคนมีวิชาคาถาอาคม แต่เมื่อต้องโทษจำ คุกก็ไม่ได้ใช้ อาคมเอาตัวรอด พระยายมราชมีเมตตา ยกเว้นให้ไม่ต้องใส่เครื่อง พันธนาการ แต่ขอให้ขุนแผนไม่หนีจากคุก ขุนแผนก็ยินยอม กระนั้น คนติดคุกก็ยังมี ความทุกข์เพราะสูญเสียอิสรภาพและเกียรติยศ ขุนช้าง เป็นคนรักเดียวใจเดียว หลงรักนางวันทองมาตั้งแต่ยัง หนุ่ม ก็มุ่งมั่นเอานางวันทองเป็นเมียให้ได้ ไม่ได้ด้วยเล่ห์ก็เอา ด้วยกล แม้นางวันทอง เป็นเมียขุนแผนไปแล้วก็ไม่ได้รังเกียจ นางวันทอง เป็นแม่ที่รักลูกสุดชีวิต ทะนุถนอมดูแลพลายงามแทบ จะ ไม่คลาดสายตา แต่เมื่อเกิดเหตุร้าย ขุนช้างลวงพลายงามไปฆ่า นาง วันทอง ตกอยู่ในสถานการณ์ลำ บากใจ เพราะมีบทบาททั้งเป็นแม่ และเป็นเมีย พลายงาม มีลักษณะนิสัยที่รักแม่วันทองและเป็นห่วงแม่มาก สังเกต ได้จากตอนที่นางวันทองพาพลายงามมาอยู่วัดจนกระทั่งมืดค่ำ พลาย งามต้องบอกให้นางวันทองรีบกลับบ้านเพราะกลัวขุนช้างจะทำ ร้าย นางวันทอง ลักษณะนิสัยอีกอย่างของพลายงามคือเป็นกล้าหาญ อดทน ๕. วิเคราะห์ตัวละคร ๖๒
กิจกรรม ชอบตัวละครใดมากที่สุดและเพราะเหตุใดจึงชอบ ๖๓
จงตอบคำ ถามต่อไปนี้ให้ถูกต้อง ๑.ผู้แต่งเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนกำ เนิดพลายงามคือใคร...................................... ๒.ขุนช้างขุนแผนแต่งด้วยคำ ประพันธ์ชนิดอะไร.................................................... ๓.เหตุใดขึนช้างจึงคิดฆ่าพลายงาม........................................................................ ๔.พลายงามเป็นลูกของใคร................................................................................... ๕.ใครช่วยชีวิตพลายงามไว้................................................................................... ๖.สิ่งที่วันทองเตรียมให้พลายงามระหว่างเดินทางคืออะไร.................................... ๗.ขุนช้างมีลักษณะเป็นอย่างไร............................................................................. ๘.ทำ ไมนางทองประศรีถึงตีพลายงาม................................................................... ๙.นักเรียนคิดว่านางวันทองสองใจจริงหรือไม่เพราะอะไร..................................... ....................................................................................................................... ๑๐.รักสามเส้า ในเรื่องนี้หมายถึงใคร................................................................... แบบฝึกหัด เรื่องขุนช้างขุนแผนตอนกำ เนิดพลายงาม แม่รักลูกลูกก็รู้อยู่ว่ารัก คนอื่นสักหมื่นแสนไม่แม้นเหมือน จะกินนอนวอนว่าเมตตาเตือน จะจากเรือนร้างแม่ไปแต่ตัว บทความข้างต้นมีใจความว่าอย่างไรสะท้อนความนรักด้านใด ๖๔
คณะผู้จัผู้ จัดทำ ๑. นางสาวสุภสุาพร ศิริศิสุริขสุ๖๔๑๒๑๐๑๐๑๐๔ ๒. นางสาวปอรรัตรัน์ ราชเจริญริ๖๔๑๒๑๐๑๐๑๒๖ ๓. นายณัฐวัตร ผิวผิดี ๖๔๑๒๑๐๑๐๒๐๓ ๔. นางสาวนิติญา คำ เหลือ ๖๔๑๒๑๐๑๐๒๑๘ ๕. นางสาวรัตรันาภรณ์ วรรณบุตร ๖๔๑๒๑๐๑๐๒๒๙ ความรู้ดู รู้ ยิ่ ดู งยิ่ล้ำ สินสิทรัพรัย์ คิดค่าควรเมืองนับ ยิ่งยิ่ไซร้ เพราะเหตุจั ตุจักอยู่กัยู่ กับ กายอาต-มานา โจรจักเบีย บี นบ่อบ่ ได้ เร่งร่รู้เ รู้ รีย รี นเอา (โคลงโลกนิติ)