เทคโนโลยีที่ใช้ในการทำธุรกรรมโดยไม่ต้องผ่านบุคคลที่สาม

จุดประสงค์การเรียนรู้ เทคโนโลยีที่ใช้ในการ ทำ ธุรกรรมโดยไม่ต้อง ผ่านบุคคลที่สาม เทคโนโลยีที่ใช้ในการ ทำ ธุรกรรมโดยไม่ต้อง ผ่านบุคคลที่สาม 1. สามารถอธิบายความหมายของ Blockchain ได้ 2. สามารถบอกความเป็นป็มาของ Blockchain ได้ 3. สามารถอธิบายการใช้เทคโนโลยี Blockchain ได้ 4. สามารถอธิบายโครงสร้างของ Blockchain ได้ 5. สามารถอธิบายองค์ประกอบของ เทคโนโลยี Blockchain ได้ 6. สามารถบอกประเภทของ Blockchain ได้ 7. อธิบายการประยุกต์ใช้เทคโนโลยี Blockchain ได้ 8. บอกแอปพลิเคชัน Blockchain ในธุรกิจได้

ก คำ นำ ปัจจุบันมีการใช้ข้อมูลร่วมกันเป็นจำ นวนมาก และในเมื่อ ต่างคนต่างเก็บข้อมูลไว้เป็นของตนเองถ้าจะให้คนกลาง มาดูแล ก็ไม่แน่ใจในความปลอดภัย จึงเกิดระบบที่ทุกคน สามารถร่วมแชร์ข้อมูลร่วมกันได้ โดยไม่ต้องไปเก็บที่อื่น แต่ถ้ามีการเปลี่ยนแปลงข้อมูลของทุกคน ก็จะเปลี่ยนไป รับอัตโนมัติซึ่งระบบกว่าบล็อกเชน (Blockchain) ตัวกลางในการให้บริการต่างๆซึ่งสามารถลดค่าใช้จ่ายและทำ ให้ กระบวนการรวดเร็วขึ้น ส่งผลให้ทั้งระบบมีความยืดหยุ่นมากขึ้น แต่ก็ต่ยั ก็ งยัคงเป็น ป็ เรื่อรื่งยากที่จที่ะนำ รูปรูแบบดังดักล่าล่วไปปฏิบัฏิติบัเติพราะยังยั มีข้อกำ หนดทางกฎหมายและกฎระเบียบหลายประการที่โครงการ Blockchain จะต้อต้งปฏิบัฏิติบัตติามกฎหมาย อีกอีทั้งทั้เทคโนโลยีที่ยีเที่กิดกิ ขึ้นขึ้จริงริที่อที่ยู่เยู่ บื้อบื้งหลังลั Blockchain อาจจะยังยั ไม่สม่มบูรบูณ์ และยังยั คงต้อต้งมีกมีารพัฒนาต่อต่ ไป ผู้จัดทำ คาดหวังว่า การจัดทำ หนังสื่อเล่มนี้จะเป็นประโยชน์ กับผู้อ่าน ที่กำ ลังจะศึกษาเรื่อง เทคโนโลยีที่ใช้ในการทำ ธุรกรรม โดยไม่ต้องผ่านบุคคลที่สามหากมีข้อผิดพลาดประการใดผู้จัดทำ ขอน้อน้มรับรัและขออภัยภัมา ณ ที่นี้ที่ด้นี้วด้ย คณะผู้จัดทำ 13 สิงหาคม 2566

ข สารบัญ คำ นำ สารบัญ สาระสำ คัญ ความหมายของ Blockchain ความเป็น ป็ มาของ Blockchain การใช้เทคโนโลยี Blockchain โครงสร้างของ Blockchain การประยุกต์ใช้เทคโนโลยี Blockchain องค์ประกอบของเทคโนโลยี Blockchain ประเภทของ Blockchain แอปพลิเคชั่นบล็อกเชนในธุรกิจ สรุป คำ ศัพท์น่ารู้ท้ายบทเรียน แหล่งที่มาของข้อมูล หน้า ก ข 1 2 4 6 12 13 24 32 34 40 41 43

1 สาระสำ คัญ Blockchain เป็นฐานข้อมูลเฉพาะประเภท แตกต่างจาก ฐานข้อข้มูลมูโดยทั่วทั่ไป วิธีวิกธีารจัดจัเก็บ ก็ ข้อข้มูลมูBlockchain จะเก็บ ก็ ข้อข้มูลมู ในบล็อ ล็ กที่เที่ชื่อชื่มโยงเข้าข้ด้วด้ยกันกัเมื่อมื่มีข้มีอข้มูลมูใหม่เม่ข้าข้มา ข้อข้มูลมูนั้นนั้ จะถูกถูป้อป้นลงในบล็อ ล็ กใหม่ เมื่อมื่บล็อ ล็ กเต็ม ต็ไปด้วด้ยข้อข้มูลมูแล้วล้บล็อ ล็ ก นั้นจะถูกโยงไปยังบล็อกก่อนหน้า ซึ่งทำ ให้ข้อมูลถูกล่ามโซ่ไว้ ด้วยกันตามลำ ดับเวลาข้อมูลประเภทต่าง ๆ สามารถจัดเก็บ บน Blockchain ได้ แต่กต่ารใช้งช้านที่พที่บบ่อบ่ยที่สุที่ดสุจนถึงถึตอนนี้คืนี้อคื บัญบัชีแชียกประเภทสำ หรับรัการทำ ธุรธุกรรม ในกรณีขณีอง Bitcoin มีการใช้ Blockchain ในลักษณะการกระจายอำ นาจเพื่อไม่ให้ บุคคลหรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งมีอำ นาจควบคุมผู้ใช้ทั้งหมดยังคง ควบคุมคุร่วร่มกันกั Blockchain แบบกระจายอำ นาจนั้นนั้ ไม่สม่ามารถ เปลี่ยนแปลงได้ ซึ่งหมายความว่าข้อมูลที่ป้อนจะไม่สามารถ ย้อนกลับได้สำ หรับ Bitcoin นี่หมายความว่า ธุรกรรมจะ ถูกถูบันบัทึกทึอย่าย่งถาวรและทุกทุคนสามารถดูไดูด้

สรุป บล็อกเชน (Blockchain) คือ ฐานข้อมูล (Database) ที่เก็บไว้ในเครื่องของทุกคนแต่ไว้ใจและเชื่อถือได้แม้ในระบบที่ไม่มีใครเป็น ผู้ดูแลกลาง คือ ทุกคนจะสามารถแชร์ข้อมูลร่วมกันได้โดยไม่ต้องไปเก็บ ไว้ที่ไหนทุกคนถือคนละก๊อบปี้ที่หน้าตาเหมือนกันไว้ได้เลยถ้าเกิดมีการ เปลี่ยนแปลงข้อมูลในมือทุกคนก็จะเปลี่ยนแปลงตามไปโดยอัตโนมัติ รูปที่ 1 : เทคโนโลยีบล็อกเชน (Blockchain Technology) ที่มา : https://vitalflux.com บล็อกเชน (Blockchain) คือ เทคโนโลยีการจัดเก็บ ข้อมูล แบบ Shared Database หรือที่รู้จักกันในชื่อ “Distributed Ledger Technology (DLT)” โดยเป็น รูปแบบการบันทึกข้อมูลที่รับประกันความปลอดภัยว่าข้อมูล ที่ถูกบันทึกไปก่อนหน้านั้นไม่สามารถที่จะเปลี่ยนแปลงหรือ แก้ไขได้ซึ่งผู้ใช้งานทุกคนจะได้เห็นข้อมูลชุดเดียวกันทั้งหมด โดยใช้หลักการ Cryptography และความสามารถของ Distributed Computing เพื่อสร้างกลไกความน่าเชื่อถือ ค ว า ม ห ม า ย ข อ ง B l o c k c h a i n 2

ถึงแม้ว่าเทคโนโลยีบล็อกเชน (Blockchain) จะรวมไปถึงการ บันทึกธุรกรรมของสกุลเงินอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี เช่น บิตคอยน์ (Bitcoin) จึงเป็น ป็ สาเหตุทำ ให้ผู้คนส่วนใหญ่เข้าใจ ว่า บิตคอยน์ (Bitcoin) และบล็อกเชน (Blockchain) คือ เทคโนโลยีเดียวกันแต่ในความเป็นจริงแล้ว บิตคอยน์ (Bitcoin) เป็นเพียงชื่อเรียกของสกุลเงินอิเล็กทรอนิกส์ที่สามารถซื้อขาย ผ่านระบบออนไลน์โดยมีบล็อกเชน (Blockchain) เป็น ป็ เทคโนโลยี เบื้องหลังที่ช่วยในการตรวจสอบการทำ ธุรกรรมต่างๆของ บิตคอยน์ (Bitcoin) เพื่อให้เกิดความปลอดภัยมากกว่า การทำ ธุรกรรมออนไลน์ปกติ รูปที่ 2 : บิตคอยน์ (Bitcoin) ที่มา : https://www.prachachat.net/finance/news-698207 3

Blockchain เป็นเทคโนโลยีที่ทำ หน้าที่ บันทึกบัญชีและการทำ ธุรกรรมที่เกิดขึ้น ทำ ให้ข้อมูลธุรกรรมดิจิทัลสามารถแชร์ไปยัง ทุกคน และกลุ่มของข้อมูลนี้สามารถส่งต่อกันไปยังทุกคนได้ เสมือนเป็นห่วงโซ่ (Chain) โดยจะทราบว่าผู้ใดเป็นเจ้าของ และมีสิทธิ์เข้าถึงข้อมูล เทคโนโลยี Blockchain เกิดขึ้นครั้งแรกในปี ค.ศ. 2009 โดยการนำ เสนอของบุคคลผู้ใช้นามแฝงว่า คาโตชิ นากาโมโต “Sa toshi Nakamoto" พูดถึง Blockcha in ส่วนใหญ่ หมายถึง “Bitcoin Blockchain ที่เป็นการเข้ารหัสแล้วทำ ให้ เกิดสกุลเงินดิจิทัล (Cryptocurrency) ซึ่ง Bitcoin(บิตคอยน์) คือ แนวคิดของ การเข้ารหัสสกุลเงิน (Virtual Currency) โดยใช้ Blockchain Protocol ในการดำ เนินการธุรกรรมด้าน การเงิน โดย Blockchain มีคุณสมบัติที่สำ คัญ คือ มีความ มั่นคงปลอดภัย (Security) โปร่งใส (Transparency) มีการบันทึก ประวัติการทำ ธุรกรรม และมีวงจรชีวิตสมบูรณ์ (Full Life-Cycle) รายการไม่มีการเปลี่ยนแปลง สามารถใช้ทรัพยากร ได้อย่างมี ประสิทธิภาพ และไม่จำ เป็นต้องผ่านองค์กรกลาง เช่น ธนาคาร ฯลฯ ค ว า ม เ ป็ น ม า ข อ ง B l o c k c h a i n 4

อ ย่ า ง ไ ร ก็ ต า ม เ มื่ อ ข้ อ มู ล เ กื อ บ จ ะ ทุ ก รู ป แ บ บ สามารถแปลงให้อยู่ในรูปข้อมูลดิจิทัลได้ Blockchain จึงสามารถใช้สำ หรับกิจกรรมที่แตกต่างและหลากหลาย เนื่องจากกิจกรรมแทบทุกประเภทของมนุษย์ ตั้งอยู่บน พื้นฐานของการแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกัน ซึ่งอยู่บน พื้ นฐานข อ งคว ามเ ชื่ อถือ แ ล ะตร ว จสอบได้ ดังนั้น Blockchain จึงสามารถรองรับการซื้อขายสินค้า บริการ หลักทรัพย์ สินเชื่อ ที่ดิน บ้าน ฯลฯ เพื่อให้ เกิดความรวดเร็วมากขึ้น ง่ายกว่า เดิม และมีต้นทุน น้อยกว่าวิธีเดิม รูปที่ 3 : การแลกเปลี่ยน ที่มา : https://sapiens.com/blog/blockchain-backed -mutual-and-peer-to-peer-insurance/ 5

รูปที่ 4 : ระบบแบบ Centraleed Decentralised หรือ Distributed ที่มา : https://bit.ly/2yoDZWW ก า ร ใ ช้ เ ท ค โ น โ ล ยี B l o c k c h a i n เทคโนโลยี Blockchain โดยการนำ เสนอของ ซาโตชิ นากาโมโต จากเอกสาร Bitcoin : A Peer-to-Peer Electronic Cash System เป็นการนำ เสนอแนวคิดเกี่ยวกับการ ส ร้ า ง แ พ ลต ฟ อ ร์ ม ที่ ส า ม า ร ถ ส ร้ า ง ค ว า ม ป ล อ ดภัย ในการแลกเปลี่ยนเงินสกุลดิจิทัล ที่มีชื่อว่า “Bitcoin” (บิตคอยน์) โดยใช้ทฤษฎีเกี่ยวกับการทำ Cryptography และ Distributed Computing ดังภาพที่ 3.4 6

ซึ่งไม่จำ เป็นต้องมีคนกลางเข้ามาเกี่ยวข้อง เช่น ธนาคาร หรือ หน่วยงานอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการจ่ายเงิน โดยได้รัด้บรัความสนใจอย่าย่งแพร่หร่ลาย รวมทั้งทั้ ได้รัด้บรัการยอมรับรั จากผู้เผู้ชี่ยชี่วชาญทั่วทั่โลกว่าว่เป็น ป็ เทคโนโลยีที่ยีมีที่ศัมีกศัยภาพ และสามารถ นำ มาประยุกยุต์ใต์ช้ใช้นภาคธุรธุกิจกิและภาครัฐรัซึ่งซึ่ภาครัฐรั ได้มีด้กมีารตื่นตื่ตัวตั และศึกศึษาเกี่ยกี่วกับกัเทคโนโลยี Blockchain กันกัอย่าย่งแพร่หร่ลายเช่นช่กันกั กรณีการใช้งานที่สำ คัญสามารถจำ แนกได้เป็น ป็ 2 ประเภทใหญ่ ๆ ภาคการเงิน ภาคที่ไม่ใช่ภาคการเงิน 7

ภาคการเงิน BFSI ย่อมาจาก Blockchain use cases for Banking Financial Services and Insurance การใช้เทคโนโลยี Blockchain สำ หรับธนาคาร การให้บริการ ทางการเงินและ ประกันภัย รูปที่ 5 : BESI ที่มา : https://www.everestgrp.com/market-insights/bigdata/blockchain-use-in-bfsi-market-insights.html ก ร ณี ก า ร ใ ช้ ง า น ที่ เ ห ม า ะ ส ม ข อ ง เ ท ค โ น โ ล ยี ที่ ใ ช้ B l o c k c h a i n นั้ น พ บ เ ห็ น ไ ด้ ใ น ภ า ค ก า ร ธ น า ค า ร แ ล ะ ก า ร เ งิ น ซึ่ ง ขั ด ข ว า ง ก า ร บ ริ ก า ร ตั้ ง แ ต่ ก า ร ดำ เ นิ น ง า น ไ ป จ น ถึ ง ก า ร ค้ า ป ลี ก 8

AI เข้ามามีส่วนร่วมในการทำ งานร่วมกันกับ Blockchain ได้กำ หนดแนวบริการทางการเงิน ที่หลากหลาย ซึ่งไม่เพียงแต่ สร้างโอกาส แต่ยังสร้างความท้าทายให้กับลูกค้า ผู้ให้บริการ และหน่วยงานกำ กับดูแลอีกด้วย Blockchain เป็นรูปแบบ ทางเศรษฐกิจ ผู้ให้บริการ Fintech จะสร้างโซลูชัน ที่เป็น นวัตกรรมใหม่ซึ่งจะตอบสนองความต้องการของผู้บริโภค ในการรักษาความปลอดภัย ความไว้วางใจ บริการที่ดีขึ้น ความเป็นส่วนตัว และเปลี่ยนแนวการแข่งขัน อุตสาหกรรมบริการทางการเงินกำ ลังประสบกับการทดลอง หลายครั้งด้วยเทคโนโลยี Blockchain เพื่อลดการโอนเงินข้าม พรมแดน การชำ ระบัญชีหลังการค้า และการเงินการค้า รูปที่ 6 : Blockchain in Fintech ที่มา : https://bit.ly/3A1jQ3Q 9

ภาคที่ไม่ใช่ภาคการเงิน Healthcare ภาคการดูแลสุขภาพเป็นภาคส่วนที่มีความ ก้าวหน้ามากที่สุด รองจากภาค BESI ในการนำ Blockchain มาใช้เพื่อสร้างเทคโนโลยีแห่งอนาคต ซึ่งผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ทั้งหมด เช่น แพทย์ ผู้ป่วย โรงพยาบาล เภสัชกร ห้องปฏิบัติ การทดสอบ ทั้งหมดจะได้รับการสื่อสารผ่านกลไกการ กระจายอำ นาจ เพื่อคงไว้ซึ่งการดูแลสุขภาพ บันทึกจะมีความ ปลอดภัย เชื่อถือได้ และเป็นของแท้มากขึ้น 10

Blockchain ในการดูแลสุขภาพ สามารถใช้เพื่อ : รักษาเวชระเบียนของผู้ป่วยให้ปลอดภัย จะสร้าง เครือข่ายการสื่อสารที่แข็งแกร่งระหว่างผู้รับ ประโยชน์ด้านสุขภาพทั้งหมด การจัดเก็บบันทึกที่เชื่อถือได้และเป็นของแท้ของ ห่วงโซ่อุปทานของบริษัทยา แพทย์จะสามารถเข้าถึงข้อมูลผู้ป่วยที่แม่นยำ เพื่อ ช่วยให้พวกเขาให้บริการผู้ป่วยได้ดียิ่งขึ้น ลดความซับซ้อนของกระบวนการเรียกร้องค่า สินไหมทดแทน โดยรวมบริษัริ ษัทประกันกัภัยภั ในเครือรืข่าข่ย การดูแลสุขภาพที่ขับเคลื่อนด้วย Blockchain สตาร์ตอัพที่โดดเด่นบางรายกำ ลังใช้ประโยชน์จาก พลังของ AI เพื่อพัฒนาโซลูชัน ด้านการดูแล สุขภาพอัจฉริยะที่ครอบคลุมบริการต่าง ๆ ใน อุตสาหกรรมการดูแลสุขภาพ กรณีการใช้งานอื่น ๆ ในภาคที่ไม่ใช่ภาคการเงิน เช่น พลังงาน ซัพพลายเชน เกษตรกรรม ฯลฯ 11

ฐานข้อมูลจัดโครงสร้างข้อมูลเป็นตารางในขณะที่ Blockchain เช่นเดียวกับชื่อของมัน จะจัดโครงสร้างข้อมูลเป็นชิ้น ๆ (บล็อก) ที่เชื่อมโยงเข้าด้วยกัน สิ่งนี้ทำ ให้ Blockchain ทั้งหมดเป็นฐาน ข้อมูล แต่ไม่ใช่ทุกฐานข้อมูลที่เป็น Blockchain ระบบนี้ยังสร้าง ไทม์ไลน์ของข้อมูลที่ไม่สามารถย้อนกลับได้เมื่อนำ ไป ใช้ในลักษณะ การกระจายอำ นาจ เมื่อบล็อกถูกเติม บล็อกจะถูกตั้งค่าเป็นหินและ กลายเป็นส่วนหนึ่ง ของไทม์ไลน์นี้ แต่ละบล็อกในสายโซ่จะได้รับการ ประทับเวลาที่แน่นอนเมื่อถูกเพิ่มเข้าไปในห่วงโซ่ ความแตกต่างที่สำ คัญอย่างหนึ่งระหว่างฐานข้อมูลทั่วไป และ Blockchain คือวิธีการจัดโครงสร้างข้อมูล Blockchain รวบรวมข้อมูลเข้าด้วยกันเป็นกลุ่ม หรือที่เรียกว่า บล็อก ซึ่งมีชุด ข้อมูล บล็อกมีความจุในการจัดเก็บที่แน่นอน และเมื่อเติมเต็มแล้ว จะถูกโยงเข้ากับบล็อกที่เติมไว้ก่อนหน้านี้ก่อตัวเป็น สายของข้อมูล ที่เรียกว่า “Blockchain” ข้อมูลใหม่ทั้งหมดที่ตามหลังบล็อกที่เพิ่ม ใหม่จะถูกรวบรวมเป็นบล็อกที่สร้างขึ้นใหม่ซึ่งจะถูกเพิ่มไปยัง Blockchain เมื่อเติมเสร็จแล้ว โ ค ร ง ส ร้ า ง ข อ ง B l o c k c h a i n 12

รูปที่ 7 : ขั้นตอนการทำ ธุรกรรม ที่มา : https://www.xenonstack.com/blog/blockchain-serverless ขั้นตอนการทำ ธุรกรรม 13 อ ง ค์ ป ร ะ ก อ บ ข อ ง เ ท ค โ น โ ล ยี B l o c k c h a i n องค์ประกอบของเทคโนโลยี Blockchain ประกอบด้วย 4 องค์ประกอบสำ คัญ คือ 1) Block 2) Chain 3) Consensus และ 4) Validation ดังภาพที่ 3.8

รูปที่ 8 : องค์ประกอบของเทคโนโลยี Blockchain ที่มา : https://www.depa.or.th/th/article-view/blockchain-work 14 1) Bl o c k ก า ร จั ด เ ก็ บ ข้ อ มู ล ข อ ง เ ท ค โ น โ ล ยี บล็อกเชน (Blockchain) จะถูกจัดเก็บในรูปแบบ ของ Block โดย แต่ละ Block จะเชื่อมโยงเข้าหา B l o c k ก่ อ น ห น้ าด้ว ย ค่ า Ha s h F u n c ti o n ข อ ง Blocks ก่อนหน้านี้เสมอ และ จะเ รียงร้อยต่อกัน เ ป็ น C h a i n ทำ ใ ห้ ย า กต่อ ก า ร ป ล อ ม แ ป ล ง แ ก้ ไ ข และสามา รถตร วจสอบคว ามถูกต้องของข้อมูลได้ ทุ ก ๆ B l o c k ต ล อ ด ทั้ ง C h a i n ซึ่ ง ส า ม า ร ถ ตร วจสอบย้อนกลับไปจนถึง Block เ ริ่มต้น หรือ Gene s i s Block ได้

15 รูปที่ 3.8 : องค์ประกอบของเทคโนโลยี Blockchain ที่มา : https://www.depa.or.th/th/article-view/blockchain-work ดัง นั้ น B l o c k คื อ ชุดบ ร ร จุ ข้ อ มู ล แ บ่ ง อ อ ก เ ป็ น 2 ส่ ว น คื อ ส่ ว น ข อ ง B l o c k H e a d e r เ พื่ อ ใ ช้ บ อ ก ใ ห้ ผู้ อื่ น ท ร า บ ว่ า ภ า ย ใ น บ ร ร จุ ข้ อ มู ล อ ะ ไ ร ไ ว้ แ ล ะ ส่ ว น ที่ ใ ส่ เ ข้ า ไ ป ใ น R o c k D a t a ที่ เ รี ย ก ว่ า I t e m เ พื่ อ ใ ช้ ใ น ก า ร บ ร ร จุ ข้ อ มู ล ต่ า ง ๆ เ ช่ น ข้ อ มู ล จำ น ว น เ งิ น ข้ อ มู ล ก า ร โ อ น เ งิ น ข้ อ มู ล ป ร ะ วัติก า ร รั ก ษ า พ ย า บ า ล ห รื อ ข้ อ มู ล อื่ น ๆ รูปที่ 9 : Simplified block structure ที่มา : https://www.suseman.com/blockchain-hash/ จากภาพ แสดงถึงส่วนประกอบของ Block ที่ประกอบ ด้วย 3 ส่วนหลัก ได้แก่ : ส่วน Header ส่วน Transaction's ID List ใน Block ส่วนแฮช (Hash)

16 ส่วน Transaction's ID List ใน Block 1) ID ประจํา Block ซึ่งเป็นตัวเลขแบบสุ่มที่เข้ารหัสแฮช (Hash) ไว้ 2) ID ของ Block ก่อนหน้า ซึ่งเข้ารหัสแอช (Hash) ไว้เช่นกัน 3) ข้อมูลรายการธุรกรรม (Transaction) ซึ่งอาจจะ มี เ พี ย ง 1 ร า ย ก า ร ธุ ร ก ร ร ม ( T r a n s a c ti o n ) หรือมากกว่านั้นก็ได้ 4) คีย์สาธารณะ (Public Key) ที่บอกว่า Block นี้เป็น ของใคร ใครเป็นผู้ส่ง และใครเป็นผู้รับ ส่วน Header ประกอบด้วย 1) Ver s ion Info เป็นส่วนที่บ่งบอกถึง Ver s ion ของข้อมูลใน Block 2) Nonce คือ ค่าของตัวเลขแบบสุ่มที่จะถูกเปลี่ยนค่าไป เรื่อย ๆ จนได้ค่าแฮช (Hash) ที่เหมาะสม 3) Previous Block เป็นค่าแฮช (Hash) ของ Block ก่อนหน้า ทำ ให้ผู้ใช้รู้ว่า Block นี้ ต่อมาจาก Block ใด 4) Timestamp คือ เวลาที่ Block นี้ ถูกสร้างขึ้นมา 5) Merkle คือ การตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูล เพื่อให้มั่นใจว่าไม่มีผู้ใดแก้ไขข้อมูลรายการธุรกรรม (Transaction) ใน Block อีก

ส่วนแฮช (Hash) คือ ส่วนของกระบวนการ Proof of Work ซึ่งเป็น ก า ร เ ข้ า ร หั ส ท า ง เ ดี ย ว โ ด ย จ ะ ส ร้ า ง ล า ย เ ซ็ น ดิจิทัล (Digital Signature) ของข้อมูลขึ้นมาทำ ให้ไม่ สามารถถอดรหัสข้อมูลนั้นกลับมาได้ โดยใช้หลักการ ของคีย์ส่วนตัว (Private Key) และคีย์สาธารณะ (Public Key) ตัวอย่างเช่น หากต้องการเข้ารหัส ข้ อ ค ว า ม “ I a m W o r l d W i d e W e a l t h ” มีกระบวนการ ดังนี้ 1) เข้ารหัสด้วยฟังก์ชันแฮช (Function Hash) โดยใช้ คีย์ส่วนตัว (Private Key) ของผู้ส่ง ได้ผลลัพธ์ ออกมาเป็นลายเซ็นดิจิทัล (Digital Signature) 2) เมื่อได้ลายเซ็นดิจิทัล (Digital Signature) มาก็จะ ส่งให้กับผู้รับพร้อมกับคีย์สาธารณะ (Public Key) 3) ผู้รับตรวจสอบลายเซ็นดิจิทัล (Digital Signature) ที่ได้โดยใช้คีย์สาธารณะ (Public Key) ของผู้ส่ง ถ้าได้ค่าแฮช (Hash) ที่ตรงกันก็สามารถยืนยันได้ ว่าเป็นข้อความที่ถูกต้อง เชื่อถือได้ 17

2) Chain คือ วิธีการจดจําข้อมูลทุก ๆ ธุรกรรม ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุก ๆ ฝ่ายในระบบ และบันทึก ข้ อ มู ล พ ร้ อ ม จัดทำ เป็นสำ เ น า แ จกจ่ า ย ใ ห้กับทุกคน ในระบบ โดยสำ เนานั้นจะถูกกระจายส่งต่อไปให้ทุก ๆ Node ในระบบเพื่อให้ทุกคนรับทราบว่ามีธุรกรรมอะไร เกิดขึ้นตั้งแต่เปิดร ะบบบล็อกเชน (Bloc k cha in) ถึงแม้ว่า Node ใดเกิดความเสียหายไป ก็ยังสามารถ ยืนยันหรือกู้ข้อมูลธุรกรรมที่เกิดขึ้นจาก Node อื่น ให้ทั้งระบบ ได้เหมือนเดิม 3) Consensus การกำ หนดข้อตกลงและความเห็น ชอบร่ วมกันร ะหว่ างสมาชิกในเครือข่ายบล็อกเชน (Blockchain) โดยสมาชิกต้องยอมรับกฎระเบียบร่วม กันด้วยกลไกในการควบคุมความถูกต้องของข้อมูลในทุก Node ผ่าน อัลกอริทึมต่าง ๆ เพื่อให้ข้อมูลมีความถูก ต้องเที่ยงตรงและเป็นข้อมูลชุดเดียวกัน รวมทั้งข้อมูล มีการจัดเก็บที่ สอดคล้องและมีลำ ดับการจัดเก็บตรง กัน ทั้งนี้กระบวนการ Consensus มีอยู่ด้วยกันหลาย วิธี ตัวอย่างเช่น 18

Proof-of-Work คือ กระบวนการทำ Consensus โดยใช้การแก้ปัญหา ทางคณิตศาสตร์ ซึ่งมีความซับซ้อนและต้องใช้เวลา ในกา ร แก้ปัญหานั้น ๆ จ าก Node s ต่า ง ๆ ที่อยู่ ใ น เ ค รื อ ข่ า ย ห รื อ เ รี ย ก ว่ า “ M i n e r s ” เ พื่ อ ยื น ยั น ค ว า ม น่ า เ ชื่ อ ถื อ ข อ ง ข้ อ มู ล ที่ จ ะ ถู ก บั น ทึ ก เ ข้ า ม า ใ น เ ค รื อ ข่ า ย โ ด ย M i n e r จ ะ ไ ด้ รั บ คำ ต อ บ แ ท น จ า ก ก า ร ทำ P r o o f - o f - W o r k แ ล ะ ด้ ว ย วิ ธี ก า ร ดั ง ก ล่ า ว ทำ ใ ห้ ก า ร แ ก้ ไ ข ข้ อ มู ล ที่ ถู ก บั น ทึ ก ล ง ใ น ร ะ บ บ บ ล็ อ ก เ ช น ( B l o c k c h a i n ) แ ล้ ว นั้ น ท่ า ไ ด้ ย า ก โ ด ย ที่ ไ ม่ แ ก้ ไ ข ข้ อ มู ล ใ น B l o c k ถั ด ๆ ไ ป ตั ว อ ย่ า ง เ ช่ น บิ ต ค อ ย น์ ( B it c o i n ) ซึ่ ง เ ป็ น P u b l i c B l o c k c h a i n ใ ช้ วิ ธี ก า ร ยื น ยั น ร า ย ก า ร แ บ บ P r o o f - o f - W o r k 19

P r o o f - o f - S t a k e คือ กระบวนการทํา Consensus โดยใช้หลักการ ว า ง " สิ น ท รั พ ย์ ข อ ง ผู้ ต ร ว จ ส อ บ ( V a l i d a t o r) ในการยืนยันธุรกรรม ผู้ตรวจสอบที่วางสินทรัพย์ จำ นวนมากจึงมีโอกาสสูงที่จะได้รับสิทธิ์ในการเขียน ข้อมูลธุรกรรมบน Block ถัดไป โดยผู้ที่เขียน ข้อมูลบน Block ถัดไปจะได้รับ ค่าธรรมเนียมการ ดำ เนินงานเป็นรางวัลตอบแทน ตัวอย่างเช่น Ethereum ซึ่งเป็น Public Blockchain ใช้วิธีการยืนยันรายการแบบ Proof-of-Stake จากตัวอย่างที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้นนั้น เป็น Consensus Mechanisms ที่ได้รับการยอมรับและ ถูกนำ ไปใช้ในเครือข่าย บล็อกเชน (Blackchain) ที่มีชื่อเสียงหลาย ๆ เครือข่าย ด้ ว ย กั น แ ต่ วิ ธี ก า ร ดั ง ก ล่ า ว ก็ เ ป็ น เ พี ย ง ส่ ว น ห นึ่ ง ข อ ง Cons ensus Me chani s m s เท่านั้น ซึ่งกา ร ใช้ง านจ ริ ง ยังมีอีกหลายวิธี เช่น Practical Byzantine Fault Tolerance (PBET), Proof-of-Authority, Ledger Based, Proprietary Distributed Ledger Consensus, Federated Consensus, N2N, Delegated Proof of Stake และ Round Robin โดยการเลือกใช้วิธีใดนั้นขึ้นอยู่ กับความเหมาะสมของบล็อกเชน (Blockchain) ในแต่ละ ประเภทรวมถึงแนวทางการออกแบบระบบ Blockchain 20

4) Validation คือ การตรวจสอบความถูกต้อง แบบทบทวนทั้งระบบและทุก Node ในระบบบล็อกเชน (Blockchain) เพื่อให้แน่ใจว่ าจะไม่มีข้อผิดพลาด เกิดขึ้นไม่ว่าจะมาจากส่วนใดก็ตาม ซึ่งก็คือส่วนหนึ่ง ของ Consensus ที่เรียกว่า Proot-of-Work ซึ่งใน หลักการแล้วการทำ Validation นั้นมีจุดประสงค์อยู่ 3 ประการคือ วิธีการในการยอมรับปฏิเสธ รายการใน Block นั้น วิธีการตรวจสอบที่ทุกคนในระบบยอมรับร่วมกัน วิธีตรวจสอบความถูกต้องของแต่ละ Block ตัวอย่างเช่น 1) ห ม า ย เ ล ข Bl o c k โดยตร ว จ ส อบ Bl o c k ก่อ น ห น้ า ที่ติดกัน ว่ า เป็น Bl o c k ที่ถูกต้อ ง ห รื อ ไ ม่ โดยเวลาที่ Block ถูกสร้างขึ้นต้องมากกว่าเวลาของ Block ก่อนหน้า 2 ) ค่า Nonce โดยกา รตร วจสอบค่า Nori ce ซึ่งก็คือค่า Hash ของ Block ที่ได้มาจากการทำ Proof-of-Work 3) ค่า Previous Hash และ ค่า Current Hash โดยการตรวจสอบสถานะเริ่มต้นใน Block ซึ่งต้องมี ข้อมูลตรงตามสถานะสุดท้ายของ Block ก่อนหน้า 21

1. Node Application คอมพิวเตอร์ทุกเครื่องที่เชื่อมต่อกับอินเทอร์เน็ต จำ เป็นต้องมีแอปพลิเคชันโหนดเฉพา ะสำ หรับระบบ นิเ วศ Bl o c k c h a i n ที่ต้อ งกา ร เ ข้ า ร่ วม ตัว อย่า ง บ า ง ส่ ว น ข อ ง แ อ ป พ ลิ เ ค ชั น ไ ด้ แ ก่ แ อ ป พ ลิ เ ค ชั่ น ก ร ะเ ป๋ า เ งิ น Bit c o i n แ ล ะ แ อ ป พ ลิ เ ค ชั่ น ธ น า ค า ร ก า ร เ ข้ า ร่ ว มผ่า น แ อ ป พ ลิ เ ค ชั น โ ห นดอ า ป ร าศจ า ก ข้ อ จำ กัดใด ๆ ห รื อ ไ ม่ ก็ ได้ ตัว อ ย่ า ง เ ช่ น ใ น ก รณี ที่ Bankchain เป็นร ะบบนิเ วศของ Blockchain จะอนุญาตให้เฉพา ะธนาคา ร เข้า ร่ วมเท่านั้น บัญชีแยกประเภทแบบกระจาย(ฐานข้อมูล) Distributed Ledger (Database) 2. บัญชีแยกประเภทหมายถึงเนื้อหาและฐานข้อมูล ที่ใช้ร่วมกัน ซึ่งมีให้สำ หรับผู้เข้าร่วมของระบบนิเวศ Blockchain โดยเฉพาะ บัญชีแยกประเภทที่ใช้ร่วมกัน แสดงรายการกฎหรือแนวทางปฏิบัติที่ต้องปฏิบัติตาม ในแต่ละแอปพลิเคชันโหนดในระบบนิเวศ Blockchain ตัวอย่างเช่น หากคุณใช้งานแอปพลิเคชันโหนด Bitcoin คุณต้องปฏิบัติตามกฎทั้งหมดที่กำ หนดไว้ในรหัสโปรแกรม ของแอปพลิเคชันโหนด Bitcoin 22

อั ล ก อ ริ ธึ ม ใ ห้ ค ว า ม ค ง ท น แ ล ะ ค ว า ม ป ล อ ด ภั ย แ ก่ ข้ อ มู ล ใ น B l o c k c h a i n แ ส ด ง ใ ห้ เ ห็ น ส ถ า น ะ ของเครือข่ายและ วิ ธีกา รที่โหนดในเครือข่ายบร รลุ ข้อตกลงเกี่ยวกับธุรกร รมที่จะยอมรับสิ่งที่ปกป้อง B l o c k c h a i n จ า ก ก า ร ป ล อ ม แ ป ล ง คื อ ค ว า ม จ ริ ง ที่ว่ ากา ร เปลี่ยนบล็อกสามา รถทำ ได้โดยกา รสร้ า ง บ ล็ อ ก ใ ห ม่ จ า ก รุ่ น ก่ อ น เ ท่ า นั้ น แ ล ะ ยั ง ต้ อ ง ส ร้ า ง ผู้ สื บ ท อ ด ทั้ ง ห ม ด ใ ห ม่ แ ล ะ ทำ ซ้ำ เ นื้ อ ห า เ ป็ น ที่ น่าสังเกตว่ าทุกบล็อกใน Blockchain มีแฮ็กของ บล็อกรุ่นก่อน ดังนั้นจึงมีกลุ่มบล็อกที่มีงานจำ นวน มหาศาลอยู่ในนั้น Component s of Blockchain Node Appli cation Di s t r ibuted Ledger Consensus Algor ithm รูปที่ 10 : Components of Blockchain 3. Consensus Algorithm 23

24 ป ร ะ เ ภ ท ข อ ง B l o c k c h a i n B l o c k c h a i n แ บ่ ง อ อ ก เ ป็ น 4 ป ร ะ เ ภ ท โ ด ย พิ จ า ร ณ า จ า ก ข้ อ กำ ห น ด ใ น ก า ร เ ข้ า ร่ ว ม เ ป็ น ส ม า ชิ ก ข อ ง เ ค รื อ ข่ า ย คื อ B l o c k c h a i n แ บ บ เ ปิ ด ส า ข า ร ณ ะ ( P u b l i c B l o c k c h a i n ) Bl o c k c h a i n แบบปิด ( P ri v a t e Bl o c k c h a i n ) Blockchain แบบเฉพาะกลุ่ม (Consortium Blockchain) Blockchain แบบผสมผสาน (Hybrid Blockchain) P u b l i c B l o c k c h a i n Public Blockchain เป็นบล็อกเชน (Blockchain) ที่ ถู ก นำ ไ ป ใ ช้ ง า น จ ริ ง กั บ บิ ต ค อ ย น์ ( B i t c o i n ) ห รื อ E t h e r e u m ซึ่ ง ปั จ จุ บั น มี ก า ร ใ ช้ ง า น จ ริ ง กับคนทั่ว โ ลก โดย E t h e r e u m เป็นแ พ ลต ฟ อ ร์ม (Platform) แบบเปิด ของบล็อกเชน (Blockchain) ที่ทำ ให้ทุกคนสามารถสร้างและใช้งานแอปพลิเคชัน (Application) แบบกระจาย ข้อมูล (Decentralized) ซึ่งทำ งานบนเทคโนโลยีบล็อกเชน (Blockchain) ได้

โดย E t h e r e u m มีคว ามคล้ายคลึง กับบิตคอยน์ ( B it c o i n ) ใ น เ รื่ อ ง ข อ ง ก า ร ที่ ไ ม่ มี ผู้ ใ ด ส า ม า ร ถ ค ว บ คุ ม ห รื อ เ ป็ น เ จ้ า ข อ ง E t h e r e u m ไ ด้ เนื่องจาก E the r eum เป็นโอเพนซอร์ส (OpenSource) ที่สร้างขึ้น โดยผู้คนจำ นวนมากจากทั่วโลก แต่ E t h e r e u m มี ค ว า ม แตกต่า ง จ า ก โ ป ร โตค อ ล (Protocol) บิตคอยน์ (Bitcoin) เนื่องจาก Ethereum ถูกออกแบบมาเพื่อให้ สามารถปรับตัวได้และมีความ ยืดหยุ่นต่อการสร้าง แอปพลิเคชั่น (Application) ใหม่ ๆ บนแพลตฟอร์ม (Platform) ดังนั้น Ethereum จึ ง เ ป็ น เ รื่ อ ง ง่ า ย ที่ ทำ ใ ห้ ทุ ก ค น ส า ม า ร ถ ใ ช้ ง า น แอปพลิเคชัน (Application) เหล่านี้ได้อย่างปลอดภัย ซึ่งหมายความว่า ข้อมูลที่ใส่เข้าไปใน Public Blockchain นั้นจะถูกเปิดเผยแก่สาธารณชน รูปที่ 11 : แผนผังแสดงเครือข่ายของบล็อกเชนสาธารณะ ที่มา : https://blockchain.oodles.io/dev-blog/hybrid-blockchain/ 25

ข้ อ เ สี ย ข อ ง P u b l i c B l o c k c h a i n คื อ อ ง ค์ ก ร ไ ม่ จำ เ ป็ น ต้ อ ง เ สี ย ค่ า ใ ช้ จ่ า ย ใ น ด้ า น โ ค ร ง ส ร้ า ง พื้ น ฐ า น ( I n f r a s t r u c t u r e ) เ ช่ น อ ง ค์ ก ร ไ ม่ จํ า เ ป็ น ต้ อ ง ล ง ทุ น ซื้ อ เ ซิ ร์ ฟ เ ว อ ร์ ห รื อ ฮ า ร์ ด ดิ ส ก์ ใ ห ม่ สำ ห รั บ ร ะ บ บ นี้ แ ต่ เ พี ย ง แ ค่ ชำ ร ะ ค่ า บ ริ ก า ร รั บ ส่ ง แ ล ะ เ ก็ บ ข้ อ มู ล จ า ก ผู้ ใ ห้ บ ริ ก า ร ต า ม ก า ร ใ ช้ ง า น จ ริ ง เ ท่ า นั้ น น อ ก จ า ก นี้ ก า ร ส่ ง ข้ อ มู ล ไ ป ใ ห้ ห น่ ว ย ง า น ผู้ รั บ ป ล า ย ท า ง ก็ ไ ม่ มี ค ว า ม จำ เ ป็ น ใ น ก า ร ส ร้ า ง ช่ อ ง ท า ง รั บ ส่ ง ข้ อ มู ล ร ะ ห ว่ า ง กั น อี ก ด้ ว ย ข้ อ ดี ข อ ง P u b l i c B l o c k c h a i n เช่น การที่ข้อมูลในบล็อกเชน (Blockchain) ประเภทนี้ เปิดเผยแก่สาธารณะ ดังนั้น องค์กรที่ใช้บล็อกเชน (Blockchain) ประเภทนี้ อาจต้องพิจารณาถึงวิธีการ รั ก ษ า ค ว า ม ป ล อ ด ภั ย ข อ ง ข้ อ มู ล ด้ ว ย บ ล็ อ ก เ ช น (Bloc k c h a i n ) ปร ะเภทนี้จึ ง เหมา ะกับกา ร ใช้ง าน แ บ บ ที่ ต้ อ ง ก า ร ป้ อ ง กั น ก า ร ถู ก เ ซ น เ ซ อ ร์ ( C e n s o r s h i p R e s i s t a n c e ) เ ช่ น บิ ต ค อ ย น์ ( B it c o i n ) ฯ ล ฯ 26

รูปที่ 12 : แผนผังแสดงเครือข่ายของบล็อกเชนส่วนตัว ที่มา : https://medium.com/coinmonks/a-beginners-guide-to-understanding-theblockchain-part-4-public-vs-private-blockchains-37ff950ccb47 27 P r i v a t e B l o c k c h a i n บล็อกเชน (Blockchain) ประเภทนี้เป็นการสร้างวง บล็อกเชน (Blockchain) ขึ้นมาใช้งานกันเองภายใน องค์กร อาจจะเป็นบริษัทในเครือเท่านั้นที่มีสิทธิเข้าถึง บล็อกเชน (Blockchain) วงนี้ได้เป็นสิ่งที่ตรงกันข้าม กับ Public Blockchain อย่างสิ้นเชิง บล็อกเชน (Blockchain) ประเภทนี้จะลดปัญหาในเรื่องของการ เปิดเผยข้อมูลที่อาจจะพบในวง Public Blockchain ได้ แต่ก็อาจจะมีปัญหามากขึ้นโดยเฉพา ะ ในเ รื่อง ค่าใช้จ่าย เพราะการที่องค์กรต้องลงทุนในการสร้าง ระบบ Infras tructure ขึ้นมา ให้รองรับการทำ งาน ภายในองค์กร ซึ่งก็มีปัญหาในการดูแลรักษา และเม็ดเงิน ที่องค์กรจะต้องลงทุนอีกเช่นกัน

คื อ ส า ม า ร ถ ป รั บ ก ฎ เ ก ณ ฑ์ ต่ า ง ๆ ข อ ง B l o c k c h a i n N e t w o r k ใ ห้ ทำ ง า น ไ ด้ ต า ม วั ต ถุ ป ร ะ ส ง ค์ โ ด ย ไ ม่ ต้ อ ง อ อ ก แ บ บ ร ะ บ บ ใ ห้ เ ป็ น ไ ป ต า ม ก ฎ ข อ ง โ ล ก เ ห มื อ น ก า ร ที่ ไ ป อิ ง อ ยู่ บ น P u b l i c B l o c k c h a i n อ า ทิ ถ้ า มี ก า ร อ อ ก แ บ บ ร ะ บ บ โ ด ย อ้ า ง อิ ง อ ยู่ บ น P u b l i c B l o c k c h a i n - B i t c o i n เ มื่ อ มี ก า ร ส่ ง เ งิ น นั้ น ก็ต้องออกแบบระบบให้มีการรอยืนยัน (Confirm) ธุ ร ก ร ร ม ป ร ะ ม า ณ 1 0 - 1 5 น า ที ต า ม ก ฎ ข อ ง บิ ต ค อ ย น์ ( B i t c o i n ) แ ต่ ต ร ง กั น ข้ า ม ถ้ า ตั้ ง ว ง P r i v a t e เ อ ง ก็ ส า ม า ร ถ อ อ ก แ บ บ ใ ห้ ก า ร ยื น ยั น ( C o n fir m ) ธุ ร ก ร ร ม แ ล้ ว เ ส ร็ จ ภ า ย ใ น 2 วิ น า ที ก็ เ ป็ น ไ ป ไ ด้ ดั ง นั้ น บ ล็ อ ก เ ช น ( B l o c k c h a i n ) ป ร ะ เ ภ ท นี้ จึ ง เ ห ม า ะ ที่ จ ะ ใ ช้ ง า น กั บ ร ะ บ บ ที่ ต้ อ ง ก า ร ค ว า ม เ รี ย บ ง่ า ย ไ ม่ ซั บ ซ้ อ น ต้ อ ง ก า ร ความรวดเร็วและความโปร่งใส เช่น ธนาคาร ฯลฯ ข้ อ ดี ข อ ง P r i v a t e B l o c k c h a i n ข้ อ เ สี ย ข อ ง P r i v a t e B l o c k c h a i n ใ น เ มื่ อ P ri v a t e จ ะ ไ ม่ มี ก า ร ก ร ะ จ า ย อำ น า จ ใ น ก า ร ต ร ว จ ส อ บ ( P r o o f) ทำ ใ ห้ ผู้ ยื น ยั น ค ว า ม ถู ก ต้ อ ง ข อ ง T r a n s a c ti o n ( M i n e r) ถู ก จำ กั ด 28

C o n s o r t i u m B l o c k c h a i n บล็อกเชน (Blockchain) ประเภทที่ 3 นี้ คือ การรวม กันของ 2 แนวคิดแรกเข้าด้วยกัน เป็นการผสาน PublicPrivate เข้าด้วยกันและเหมือนจะเป็นการรวมข้อดี เ ข้ า ม าด้ว ย กั น ซึ่ ง แ น ว คิดนี้ กำ ลั ง ได้รั บ ค ว า ม นิ ย ม อ ย่ า ง สู ง ใ น ปั จ จุ บั น นั่ น คื อ ก า ร ที่ อ ง ค์ ก ร ต่ า ง ๆ ที่มีลักษณะธุรกิจเหมือนกัน และต้องรับส่งแลกเปลี่ยน ข้ อ มู ล กั น อ ยู่ แ ล้ ว ม า ร ว ม กั น ตั้ ง สิ่ ง ที่ เ รี ย ก ว่ า C o n s o rti u m B l o c k c h a i n เ ช่ น Consortium Blockchain สำ หรับ ธนาคารใช้ในการ แลกเปลี่ยนข้อมูลการโอนเงินกันภายในสมาคมธนาคาร ด้วยกัน และธนาคารที่จะเข้ามาร่วมในวงได้ต้องได้รับ การอนุญาตจากตัวแทนเสียก่อนถึงจะมีสิทธิเข้าถึงการ ใช้งานร่วมกันได้ รูปที่ 13 : แผนผังแสดงเครือข่ายของบล็อกเชนฌฉพาะกลุ่ม ที่มา : https://medium.com/coinmonks/a-beginners-guide-to-understanding-theblockchain-part-4-public-vs-private-blockchains-37ff950ccb47 29

ข้อดีของ Consor tium Blockchain ข้อเสียของ Consortium Blockchain 30 ข้อดีที่เห็นได้ชัดเจนของบล็อกเชน (Blockchain) ประเภทนี้ คือ องค์กรจะไม่ต้องกังวลว่าข้อมูลสำ คัญ ขององค์กรและลูกค้าจะกลายเป็นข้อมูลสาธา รณะ ร วมถึงค่า ใช้จ่ายด้านโครงสร้ างพื้นฐานของร ะบบ ก็ ล ด ล ง อี ก ด้ ว ย เ นื่ อ ง จ า ก มี ห ล า ย อ ง ค์ ก ร เ ข้ า ม า ร่วมกันแบ่งเบาภาระค่า ใช้จ่าย คื อ ข า ด ค ว า ม ค ล่ อ ง ตั ว ใ น ก า ร ป รั บ ป รุ ง เ ป ลี่ ย น แ ป ล ง เ งื่ อ น ไ ข ก า ร ใ ช้ ง า น ต่ า ง ๆ เ พ ร า ะ ทุ ก ก า ร เ ป ลี่ ย น แ ป ล ง จ ะ ต้ อ ง ผ่ า น ม ติ เ ห็ น ช อ บ จ า ก อ ง ค์ ก ร ส ม า ชิ ก ที่ ใ ช้ ง า น ร่ ว ม กั น ก่ อ น

รูปที่ 14 : แผนผังแสดงเครือข่ายของบล็อกเชนแบบผสมผสาน ที่มา : https://blockchain.oodles.io/dev-blog/hybrid-blockchain/ H y b r i d B l o c k c h a i n ค ล้ า ย กั น กั บ C o n s o r t i u m B l o c k c h a i n , Hybrid Blockchain ก็เป็นการนำ คุณสมบัติของ Public Blockchain และ Private Blockchain มารวมไว้ด้วยกัน เป็นระบบที่ถูกควบคุมด้วยองค์กรใด องค์กรหนึ่ง โดยผู้ควบคุมจะเป็นคนกำ หนดว่ า ใคร ที่สามารถจะเป็นผู้เข้าร่วมกับบล็อกเชนได้ กำ หนดว่า ใครมีสิทธิ์เข้าถึงข้อมูลใดบ้าง และกำ หนดว่ าข้อมูล ใดสามารถเปิดเผยต่อสาธารณะได้ 31

ข้ อ ดี ข อ ง H y b r i d B l o c k c h a i n ข้ อ เ สี ย ข อ ง H y b r i d B l o c k c h a i n 32 คือมีความปลอดภัยจากการถูกโจมตีสูง แฮ็กเกอร์ ไ ม่ ส า ม า ร ถ ทำ ก า ร โ จ มตีแ บ บ 5 1 % ไ ด้ น อ ก จ า ก นี้ ยังมีคว ามเป็นส่วนตัว แ ล ะมีคว ามสามา รถในกา ร ปรับขนาด (Scalability) ที่ดีกว่า Public Blockchain Hy b ri d b l o c k c h a i n ผส มผส า น สิ่ ง ที่ดีที่ สุด ของทั้งสองโลก (บล็อกเชนสาธา รณะและส่วนตัว ) โ ด ย ไ ม่ มี ข้ อ เ สี ย ก า ร ป ร ะ ยุ ก ต์ ใ ช้ เ ท ค โ น โ ล ยี B l o c k c h a i n เทคโนโลยี Blockchain นั้นง่ายต่อการเข้าใจ โดยพื้นฐาน แล้วเทคโนโลยีมีอยู่ในฐานะฐานข้อมูลที่ใช้ร่วมกันซึ่งเต็มไปด้วย รายการที่ต้องได้รับการยืนยันโดยเครือข่ายเพียร์ทูเพียร์ และเข้ารหัส เราได้สรุป แอปพลิเคชันที่เกิดขึ้นใหม่บางส่วน ในด้านการเงิน ธุรกิจ รัฐบาล และอุตสาหกรรมอื่น

Blockchain Use Cases in Banking & Finance การชำ ระเงินงิระหว่าว่งประเทศ (International Payments) Blockchain จะบันทึกกิจกรรมหรือรายละเอียดได้อย่าง ปลอดภัยและมีประสิทธิภาพ ทำ ให้เหมาะสำ หรับการชำ ระเงิน ระหว่างประเทศและการโอนเงิน 33 Capital Markets ระบบที่ใช้ Blockchain ยังมีศักยภาพในการปรับปรุง ตลาดทุน รายงานของ McKinsey ระบุถึงประโยชน์ ที่ โ ซ ลู ชั น B l o c k c h a i n นำ เ ส น อ ต ล า ด ทุ น ซึ่งบางส่วนรวมถึง : การหักบัญชีและ การชำ ระบัญชี ที่รวดเร็วขึ้น รวมเส้นทาง การ ตรวจสอบ การปรับปรุง การ ดำ เนินงาน Trade Finance Bl o c k c h a i n มีคว ามสามา รถในกา รปรับปรุ ง ข้อตกลงทางการเงินทางการค้าและทำ ให้กระบวนการ ข้ามพรมแดนง่ายขึ้น ช่วยให้องค์กรต่าง ๆ ทำ ธุรกรรม ระหว่างกันได้ง่ายขึ้นนอกขอบเขตภูมิภาคหรืภูมิศาสตร์

Blockchain ทำ ให้เหมา ะสมกับงานต่าง ๆ เช่น ก า ร ติ ด ต า ม สิ น ค้ า แ บ บ เ รี ย ล ไ ท ม์ ข ณ ะ เ ค ลื่ อ น ย้ า ย และเปลี่ยนมือตลอดห่วงโซ่อุปทาน การใช้ Blockchain เปิดทางเลือกมากมายสำ หรับบริษัทขนส่งสินค้าเหล่านี้ ร า ย ก า ร บ น B l o c k c h a i n ส า ม า ร ถ ใ ช้ เ พื่ อ จั ด คิ ว เหตุการณ์ด้วยห่วงโซ่อุปทาน เช่น การจัดสรรสินค้า ที่ เ พิ่ ง ม า ถึ ง ที่ ท่ า เ รื อ ไ ป ยั ง ตู้ ค อ น เ ท น เ น อ ร์ ต่ า ง ๆ B l o c k c h a i n ใ ห้ วิ ธี ก า ร ใ ห ม่ แ ล ะ ไ ด น า มิ ก ใ น ก า ร จัดระเบียบข้อมูลการติดตามและนำ ไปใช้ 34 แ อ ป พ ลิ เ ค ชั่ น บ ล็ อ ก เ ช น ใ น ธุ ร กิ จ Supply Chain Management

เนื่องจากอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่เชื่อมต่อแบบ พิเศษกลายเป็นเ รื่องธร รมดามากขึ้นและเชื่อมโยง กับบันทึกสุขภาพของบุคคลมากขึ้น Blockchain สามา รถเ ชื่ อมต่อ อุปกรณ์เหล่ านั้นกับบันทึกนั้นได้ อุ ป ก ร ณ์ จ ะ ส า ม า ร ถ จั ด เ ก็ บ ข้ อ มู ล ที่ ส ร้ า ง ขึ้ น บ น Blockchain ด้านการดูแลสุขภาพและผนวกเข้ากับ เวชระเบียนส่วนบุคคลได้ Healthcare ข้อมูลสุขภาพที่เหมา ะสมสำ หรับ Bloc k cha in ป ร ะ ก อ บ ด้ ว ย ข้ อ มู ล ทั่ ว ไ ป เ ช่ น อ า ยุ เ พ ศ แ ล ะ ข้ อ มู ล ป ร ะ วั ติ ท า ง ก า ร แ พ ท ย์ ที่ อ า จ เ ป็ น ไ ป ไ ด้ เ ช่ น ปร ะ วัติก า ร ส ร้ า งภูมิ คุ้ ม กั น ห รื อ สัญญาณชี พ ด้วยตัวมันเอง แล้วไม่มีข้อมูลใดที่สามารถระบุผู้ป่วย ร า ย ใ ด โ ด ย เ ฉ พ า ะ ไ ด้ ทำ ใ ห้ ส า ม า ร ถ จั ด เ ก็ บ ข้ อ มู ล ดังกล่าวบน Blockchain ที่ใช้ร่วมกันได้ ซึ่งบุคคล จำ นวนมากสามารถเข้าถึงได้โดยไม่ต้องกังวลเรื่อง ความเป็นส่วนตัวเกินควร 35

36 อสังหาริมทรัพย์ เจ้าของบ้านโดยเฉลี่ยจะขายบ้านของตนทุก ๆ 5 - 7 ปี แ ล ะ ค น ทั่ ว ไ ป จ ะ ย้ า ย บ้ า น เ กื อ บ 1 2 ค รั้ ง ในช่วงชีวิตของพวกเขา ด้วยการเคลื่อนไหวบ่อยครั้ง เ ช่ น นี้ Bl o c k c h a i n จึ งสา ม า รถนำ ม า ใ ช้ ใ นตล าด อสังหาริมทรัพย์ได้อย่างแน่นอน มันจะเร่งการขาย บ้ า น ด้ ว ย ก า ร ต ร ว จ ส อ บ ก า ร เ งิ น อ ย่ า ง ร ว ด เ ร็ ว ลดการฉ้อโกงด้วยการเข้ารหัส และให้ความโปร่งใส ตลอดกระบวนการขายและซื้อทั้งหมด

การจัดการบันทึก แอปพลิเคชัน Blockchain ในหน่วยงานราชการ รั ฐ บ า ล ร ะ ดั บ ช า ติ ร ะ ดั บ รั ฐ แ ล ะ ร ะ ดั บ ท้ อ ง ถิ่ น มีหน้าที่เก็บรักษาบันทึกของบุคคล เช่น วันเดือนปีเกิด แ ล ะ เ สี ย ชี วิ ต ส ถ า น ภ า พ ก า ร ส ม ร ส ห รื อ ก า ร โ อ น ทรัพย์สิน การจัดการข้อมูลเหล่านี้อาจเป็นเรื่องยาก และจนถึงทุกวันนี้บันทึกเหล่านี้บางส่วนมีอยู่ในรูปแบบ กระดาษเท่านั้น และบางครั้งประชาชนต้องเดินทาง ไปที่หน่วยงานของรัฐในท้องถิ่นเพื่อทำ การเปลี่ยนแปลง ซึ่งใช้เ วลานาน เทคโนโลยี Blockchain สามา รถ ทำ ให้กา ร เก็บบันทึกข้ อมูลนี้ง่ ายขึ้นและทำ ให้ข้ อมูล มีคว ามปลอดภัยมากขึ้น การจัดการข้อมูลประจำ ตัว เ ท ค โ น โ ล ยี B l o c k c h a i n สำ ห รั บ ก า ร จั ด ก า ร ข้ อ มู ล ป ร ะ จำ ตั ว เ มื่ อ ต้ อ ง ก า ร เ ข้ า ถึ ง ข้ อ มู ล ห รื อ จัดกา รข้อมูลเบื้องต้น กา รจัดกา รข้อมูลปร ะจำ ตัว มี ค ว า ม จำ เ ป็ น อ ย่ า ง ยิ่ ง ใ น ก า ร พิ สู จ น์ ตั ว ต น ก่ อ น ก า ร เ ข้ า ถึ ง ข้ อ มู ล โ ด ย ส า ม า ร ถ ร ะ บุ ข้ อ มู ล ส่ ว น ตั ว เ บื้ อ ง ต้ น เ พื่ อ ยื น ยั น ห รื อ พิ สู จ น์ ตั ว ต น ในกา ร เข้า ใช้งาน 37

Voting ภาษี เ ท ค โ น โ ล ยี B l o c k c h a i n ทำ ใ ห้ ก ร ะ บ ว น ก า ร โหวตเข้าถึงได้ง่ายขึ้นในขณะที่ปรับปรุงความปลอดภัย แ ฮ็ ก เ ก อ ร์ ไ ม่ ส า ม า ร ถ เ ที ย บ ไ ด้ กั บ เ ท ค โ น โ ล ยี Blockchain เพร า ะแม้ว่ าจะมีคนเข้าถึงเทอร์มินัล พวกเขาก็จะไม่สามารถส่งผลกระทบต่อโหนดอื่นได้ ก า ร ล ง ค ะ แ น น แ ต่ ล ะ ค รั้ ง จ ะ ถู ก นำ ม า ป ร ะ ก อ บ กั บ ห นึ่ ง I D แ ล ะ ด้ ว ย ค ว า ม ส า ม า ร ถ ใ น ก า ร ส ร้ า ง I D ป ล อ ม นั้ น เ ป็ น ไ ป ไ ม่ ไ ด้ เ จ้ า ห น้ า ที่ ข อ ง รั ฐ จึ ง ส า ม า ร ถ นั บ ค ะ แ น น เ สี ย ง ไ ด้ อ ย่ า ง มี ป ร ะ สิ ท ธิ ภ า พ แ ล ะ ป ร ะ สิ ท ธิ ผ ล ม า ก ขึ้ น เ ท ค โ น โ ล ยี B l o c k c h a i n ทำ ใ ห้ ก ร ะ บ ว น ก า ร ยื่ น ภ า ษี นั้ น มี ค ว า ม ยุ่ ง ย า ก แ ล ะ มี แ น ว โ น้ ม ที่ จ ะ เ กิ ด ข้อผิดพลาดสูงเนื่องจาก Bloc k cha in เป็นสกุล ดิ จิ ทั ล ไ ม่ มี รู ป แ บ บ ท า ง ก า ย ภ า พ 38

หน่วยงานไม่แสวงหาผลกำ ไร B l o c k c h a i n ส า ม า ร ถ แ ก้ ปั ญ ห า ก า ร ผู ก ข า ด ที่ อ ง ค์ ก ร ก า ร กุ ศ ล กำ ลั ง เ ผ ชิ ญ ด้ า น ค ว า ม โ ป ร่ ง ใ ส ที่ ม า ก ขึ้ น เ ท ค โ น โ ล ยี นี้ มี ค ว า ม ส า ม า ร ถ ใ น ก า ร แ ส ด ง ใ ห้ ผู้ บ ริ จ า ค เ ห็ น ว่ า N P O ใ ช้ เ งิ น ข อ ง ต น ตามที่ตั้งใจไว้จริง ๆ นอกจากนี้เทคโนโลยี Blockchain ยั ง ส า ม า ร ถ ช่ ว ย ใ ห้ N P O ย ก ย่ อ ง ก อ ง ทุ น เ ห ล่ า นั้ น ไ ด้ อ ย่ า ง มี ป ร ะ สิ ท ธิ ภ า พ ม า ก ขึ้ น จั ด ก า ร ทรัพยากรได้ดีขึ้น และเพิ่มความสามารถในการติดตาม การปฏิบัติตามกฎระเบียบ/ การกำ กับดูแลกฎระเบียบ การกำ กับดูแลด้านกฎระเบียบส่วนใหญ่เกิดจาก การเก็บบันทึก แต่ผลที่ตามมาของการไม่เก็บ รักษา บั น ทึ ก นั้ น เ ล ว ร้ า ย ก ว่ า ม า ก ดั ง นั้ น ก า ร ป ฏิ บั ติ ตามข้อกำ หนดจึงไม่สามารถต่อรองได้สำ หรับบริษัท B l o c k c h a i n ส า ม า ร ถ ทำ ใ ห้ ก า ร อั ป เ ด ต บั น ทึ ก พร้อมให้หน่วยงานกำ กับดูแลและธุรกิจ ในเวลาจริง ซึ่ ง จ ะ ช่ ว ย ล ด ก า ร ห น่ ว ง เ ว ล า แ ล ะ ช่ ว ย ใ ห้ ม อ ง เ ห็ น ธ ง สี แ ด ง แ ล ะ ค ว า ม ไ ม่ ส อ ด ค ล้ อ ง กั น ไ ด้ เ ร็ ว ขึ้ น 39

40 เ มื่ อ พิ จ า ร ณ า จ า ก ภ า พ ร ว ม แ ล้ ว เ ห็ น ไ ด้ ว่ า เ ท ค โ น โ ล ยี B l o c k c h a i n นั้ น เ ป็ น ก า ร เ ป ลี่ ย น ร ะ บ บ ก า ร เ งิ น จ า ก ศู น ย์ ก ล า ง ม า เ ป็ น ก า ร ส ร้ า ง เ ค รื อ ข่ า ย ข้ อ มู ล เ พื่ อ ใ ห้ เ กิ ด ค ว า ม ป ล อ ด ภั ย แ ล ะ โ ป ร่ ง ใ ส ม า ก ยิ่ ง ขึ้ น ร ว ม ถึ ง ก า ร ล ด ต้ น ทุ น ในการทำ ธุรกรรมทางการเงิน จึงมีความสอดคล้อง ต่อ ร ะบบกา ร เ งิน ส่งผล ให้สถาบันกา ร เ งินต่า ง ๆ ตื่นตัวมากขึ้นไม่ว่าจะเป็นกลุ่มธนาคาร ตลาดหลักทรัพย์ แ ล ะ ธุ ร กิ จ ใ ห ม่ ๆ ต่า ง ใ ห้ ค ว า ม ส น ใ จ ที่ จ ะ ป ร ะ ยุ กต์ แ ล ะ คิ ด ค้ น เ พื่ อ ส ร้ า ง ร ะ บ บ เ ท ค โ น โ ล ยี ธุ ร ก ร ร ม ท า ง ก า ร เ งิ น ด้ ว ย ก า ร ใ ช้ เ ท ค โ น โ ล ยี ที่ เ ข้ า ม า พ ลิ ก โ ฉ ม รู ป แ บ บ ธุ ร ก ร ร ม ก า ร เ งิ น ใ ห้ เ ป ลี่ ย น ไ ป ซึ่ ง เ ป็ น ก ล ไ ก สำ คั ญ ใ น ก า ร ขั บ เ ค ลื่ อ น ร ะ บ บ ก า ร เ งิ น ใ น ยุ ค ดิ จิ ต อ ล ด้ ว ย ก า ร พั ฒ น า บ ริ ก า ร ท า ง ก า ร เ งิ น ใ น แ บ บ ใ ห ม่ ๆ ทั้ ง ใ น เ รื่ อ ง ธุ ร ก ร ร ม ที่เกี่ยวกับการชำ ระเงิน การโอนเงิน การบริหารการเงิน ส่วนบุคคล และสินเชื่อการลงทุน สำ หรับประเทศไทย เ ริ่ ม มี ส ถ า บั น ก า ร เ งิ น ภ า ค เ อ ก ช น นำ เ ท ค โ น โ ล ยี B l o c k c h a i n ม า พั ฒ น า ก า ร ใ ห้ ใ ห้ บ ริ ก า ร ท า ง ก า ร เ งิ น ข อ ง ธ น า ค า ร ซึ่ ง ส่ ว น ใ ห ญ่ จ ะ เ ป็ น ช่ ว ง เ ริ่ ม ต้ น ข อ ง พั ฒ น า เ ท ค โ น โ ล ยี ดั ง ก ล่ า ว ส รุ ป

คำ ศั พ ท์ น่ า รู้ ท้ า ย บ ท เ รี ย น คำ ศั พ ท์ น่ า รู้ ท้ า ย บ ท เ รี ย น 1) Blockchain (บล็อกเชน) คือ เทคโนโลยี ก า ร จั ด เ ก็ บ ข้ อ มู ล แ บ บ S h a r e d D a t a b a s e ห รื อ ที่ รู้ จั ก กั น ใ น ชื่ อ “ D i s tri b u t e d L e d g e r T e c h n o l o g y ( D L T )” โ ด ย เ ป็ น รู ป แ บ บ ก า ร บั น ทึ ก ข้ อ มู ล ที่ รั บ ป ร ะ กั น ค ว า ม ป ล อ ด ภั ย ว่ า ข้อมูลที่บันทึกไปก่อนหน้าไม่สามารถเปลี่ยนแปลง หรือแก้ไขได้ ผู้ใช้งานทุกคนจะเห็นข้อมูลชุดเดียวกัน ทั้งหมด โดยใช้หลักการ Cryptography และความ สามารถของ Distributed Computing เพื่อสร้าง กลไกความน่าเชื่อถือ 2 ) A I ปั ญ ญ า ป ร ะ ดิ ษ ฐ์ โ ป ร แ ก ร ม ที่ ถู ก เ ขี ย น และพัฒนา ให้มีคว ามฉลาด มีคว ามสามา รถ คิด วิ เ ค ร า ะ ห์ ว า ง แ ผ น แ ล ะ ตั ด สิ น ใ จ ไ ด้ จ า ก ก า ร ป ร ะ ม ว ล ผ ล ข อ ง ฐ า น ข้ อ มู ล ข น า ด ใ ห ญ่ แ ล ะ ยั ง ส า ม า ร ถ ดั ด แ ป ล ง ก า ร ป ร ะ ม ว ล ผ ล ป ร ะ ยุ ก ต์ ให้เป็นไปตามสถานกา รณ์ต่าง ๆ 41

คำ ศั พ ท์ น่ า รู้ ท้ า ย บ ท เ รี ย น คำ ศั พ ท์ น่ า รู้ ท้ า ย บ ท เ รี ย น 4) BFSI คือ ธนาคาร บริการทางการเงิน และ ประกันภัย 3 ) B l o c k คื อ ชุ ด บ ร ร จุ ข้ อ มู ล แ บ่ ง อ อ ก เ ป็ น 2 ส่ ว น คื อ ส่ ว น ข อ ง ข้ อ มู ลต่า ง ๆ ที่ต้อ ง ก า ร บ ร ร จุ ล ง ใ น B l o c k เ รี ย ก ว่ า B l o c k D a t a เช่น ข้อมูลกา รทำ ธุ รกร รมต่าง ๆ และส่วนของ Bl o c k He a d e r ที่ ใ ช้ เ ก็บข้ อ มู ลปร ะ จำ Bl o c k นั้น ๆ ได้แก่ หมายเลข Block ค่า Nounce ค่า Previous Hash และค่า Current Hash ฯลฯ 5 ) N o n c e คื อ ตั ว เ ล ข ค่ า ที่ ถู ก สุ่ ม ขึ้ น ม า เ พื่ อ ใ ช้ ใ น ก า ร ค้ น ห า ค่ า H a s h ข อ ง B l o c k ซึ่งต้องเป็นไปตามกฎของระบบที่ได้รับกำ หนดไว้ โ ด ย ค่ า H a s h ที่ ไ ด้ นั้ น จ ะ ต้ อ ง มี ค่ า ต่ำ ก ว่ า ค่า Target หรืออีกชื่อหนึ่ง คือ ค่า Difficulty ซึ่ ง ส่ ว น ใ ห ญ่ มั ก ใ ช้ ใ น ก า ร อ อ ก แ บ บ โ ค ร ง ส ร้ า ง B l o c k ข อ ง B it c o i n 42

แ ห ล่ล่ ล่ล่ ง ที่ที่ ที่ที่ ม า ข อ ง ข้ข้ ข้ข้ อ มูมู มูมู ล ความหมายของ Blockchain สืบค้น 28 กรกฎาคม 2566 แหล่งที่มา : หนังสือเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการจัดการอาชีพ (Digital Technology of Work) , (ออนไลน์) https://anyflip.com/cqzkr/dpon/basic 43 ความเป็นมาของ Blockchain สืบค้น 28 กรกฎาคม 2566 แหล่งที่มา : หนังสือเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการจัดการอาชีพ (Digital Technology of Work) การใช้เทคโนโลยี Blockchain สืบค้น 5 สิงหาคม 2566 แหล่งที่มา : หนังสือเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการจัดการอาชีพ (Digital Technology of Work) โครงสร้างของ Blockchain สืบค้น 5 สิงหาคม 2566 แหล่งที่มา : หนังสือเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการจัดการอาชีพ (Digital Technology of Work) องค์ประกอบของเทคโนโลยี Blockchain สืบค้น 6 สิงหาคม 2566 แหล่งที่มา : (ออนไลน์) https://www.oper.navy.mi.th/ upload/pdf/Manual/BlockChain-forGovernment-Services.pdf

แ ห ล่ล่ ล่ล่ ง ที่ที่ ที่ที่ ม า ข อ ง ข้ข้ ข้ข้ อ มูมู มูมู ล ประเภทของ Blockchain สืบค้น 6 สิงหาคม 2566 แหล่งที่มา : หนังสือเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการจัดการอาชีพ (Digital Technology of Work) , (ออนไลน์) https://entertostart.co/4-type-of-blockchain -and-use-case-of-technology/ การประยุกต์ใช้เทคโนโลยี Blockchain สืบค้น 6 สิงหาคม 2566 แหล่งที่มา : หนังสือเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการจัดการอาชีพ (Digital Technology of Work) แอปพลิเคชันบล็อกเชนในธุรกิจ สืบค้น 13 สิงหาคม 2566 แหล่งที่มา : หนังสือเทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อการจัดการอาชีพ (Digital Technology of Work) สรุป สืบค้น 13 สิงหาคม 2566 แหล่งที่มา : (ออนไลน์) https://www.parliament.go.th /ewtadmin/ewt/parliament_parcy /ewt_dl_link.php?nid=45235 44

จัจั จัจั ด ทำทำทำทำโ ด ย นายธนกฤต อุดมสันติธรรม เลขที่ 4 ปวส.2/3 ทธ. นายรวิช ทับทิม นางสาวศศิวิมล สุริยะ เลขที่ 9 ปวส.2/3 ทธ. เลขที่ 11 ปวส.2/3 ทธ.