วลีและประโยค

~๑~

เอกสารประกอบการจดั การเรียนรู้เรอื่ ง วลแี ละประโยค
รายวชิ าหลกั ภาษาไทย ๑ (ท ๓๐๒๑๔)
เรยี บเรยี งโดยครูจตพุ ร ตระกูลปาน

กลุ่มสาระการเรียนรภู้ าษาไทย โรงเรยี นสระบรุ ีวทิ ยาคม

วลี
วลี หมายถึง หน่วยทางภาษาท่ีใช้เป็นส่วนประกอบของประโยค เม่ือประกอบเข้าใน

ประโยคแล้ว วลีย่อมทาหน้าที่ใดหน้าท่ีหนึ่ง ได้แก่ ภาคประธาน ภาคแสดง หรือส่วนขยาย
วลีอาจประกอบด้วยคา ๑ คา หรือคาหลายคาก็ได้ วลีมี ๕ ประเภท ได้แก่ นามวลี ปริมาณวลี
กริยาวลี บุพบทวลี และวิเศษณ์วลี

๑. นามวลี คอื วลีท่มี ีนามหรือกลุ่มนามเป็นส่วนหลกั นามวลีทาหน้าที่เหมือนคานาม คือ
เป็นประธาน กรรม หน่วยเติมเต็ม หน่วยเสริมความหรือขยายคานามอ่ืน เช่น พ่อรักลูกทุกคน
ครูยุพินทากับข้าวอร่อยมาก บ้านแฟนอยู่สระบุรี รางวัลท่ี ๒ มี ๓ รางวัล คุณแม่ครูไสว
ครูโรงเรียนอุทัยพิทยาเลี้ยงแมวหลายตัว ผู้ชายเจ้าชู้มักหวงลูกสาว หนังสือบนโต๊ะยังไม่ได้
เปดิ อา่ น คนที่ขยนั ทามาหากนิ ไมม่ ีใครจนสกั คน ระเบียบซึ่งเพิ่งออกมาใหม่ติดอยหู่ นา้ โรงเรียน

๒. ปริมาณวลี คือ วลีท่ีประกอบด้วยคาท่ีเก่ียวกับจานวน ได้แก่ คาบอกจานวน
คาบอกลาดับ และคาลักษณนามเป็นส่วนประกอบสาคัญ เช่น เด็ก ๒ คน แม่ซอ้ื ของหลายอย่าง
นกั เรียนรุ่นแรก เหลือการแสดง ๒ รอบสุดทา้ ย

๓. กริยาวลี คือ วลที ม่ี หี น่วยกรยิ าเป็นส่วนประกอบหลกั กริยาวลเี ปน็ ส่วนประกอบสาคัญ
ทสี่ ดุ ของประโยค ประโยคย่อย และอนุประโยค เช่น ฉนั ไมช่ อบละครเรื่องนเ้ี ลย เดนิ เรว็ ๆ หนอ่ ย
หนังสือเล่มน้ี อ่า นส นุก ดี และราคา ไม่ แพ ง แม่น่ัง ท่ีเ ก้า อ้ี แม่น่ั งพั ก ผ่ อน ที่เ ก้า อ้ี
วันนอี้ ากาศกาลงั สบาย เครอ่ื งบนิ ไม่ตรงเวลา ยายใหท้ ดี่ นิ เขาเป็นนักเรียน ส.บ.ว.

๔. บพุ บทวลี คือ วลที ่ีประกอบดว้ ยคาบุพบทกับนามวลี บุพบทวลีอาจปรากฏหลงั นามวลี
หลังกริยาวลี หรือต้นประโยคก็ได้ เช่น ครูให้รางวัลแก่นักเรียน เขาไปสังสรรค์กับญาติๆ
ที่บา้ นไมม่ ีใครอย่เู ลย ตอนเชา้ รถติดหนกั มาก

๕. วิเศษณ์วลี คอื วลีที่ทาหนา้ ทเ่ี ปน็ ส่วนขยายของกริยาวลี วเิ ศษณ์วลีมักมีคาวิเศษณเ์ ป็น
ส่วนหลักและอาจมีคาวิเศษณ์อ่ืนหรือมีวลีอ่ืนร่วมอยู่ด้วยก็ได้ เช่น อาหารร้านน้ีอร่อยเหลือเกิน
เธอรวยมาก อนชุ าขยันทสี่ ดุ วิโรจนว์ า่ ยน้าเร็ว

~๒~

ประโยค
๑. ความหมายของประโยค

ประโยค คือ หน่วยทางภาษาที่ประกอบด้วยคาหรือคาหลายคาเรียงต่อกัน กรณีที่เป็น
คาหลายคาเรียงต่อกัน คาเหลา่ นัน้ ต้องมีความสัมพันธ์ทางไวยากรณ์กันอย่างใดอยา่ งหน่งึ ประโยค
เป็นหน่วยทางภาษาที่สามารถสือ่ ความได้ว่าเกิดอะไรข้ึน หรอื อะไรมีสภาพเป็นอย่างไร โดยทัว่ ไป
ประโยคประกอบดว้ ยส่วนสาคญั ๒ ส่วน คือ นามวลีกับกรยิ าวลี ประโยคอาจมีเพียงกริยาวลีกไ็ ด้
แตจ่ ะมเี พยี งนามวลีไม่ได้ ข้อความต่อไปนไ้ี ม่เปน็ ประโยค เพราะมีแตน่ ามวลี ไมม่ กี รยิ าวลี

ท่านผมู้ เี กียรติทงั้ หมาย
พวกเรานักเรยี นโรงเรียนสระบรุ ีวิทยาคมทง้ั ๕ คน
เจา้ หนา้ ทฝี่ ่ายฝึกอบรมทพ่ี ึ่งต้งั ครรภ์
ข้อความต่อไปน้ีเป็นประโยค เพราะประกอบด้วยกริยาวลีเพียงลาพังหรือประกอบด้วย
นามวลีกบั กรยิ าวลี
กรุณาลกุ ขึ้น
ทา่ นผู้มีเกียรติทั้งหลายกรณุ าลุกข้ึน
อย่ายอมแพเ้ ปน็ อันขาด
พวกเรานักเรียนโรงเรียนสระบรุ ีวิทยาคมทั้ง ๕ คนอยา่ ยอมแพเ้ ปน็ อนั ขาด

๒. ส่วนประกอบของประโยค

โดยท่ัวไปประโยคประกอบด้วยส่วนสาคัญ ๒ ส่วน คือ นามวลี ทาหน้าที่ ประธาน

กับกริยาวลี ทาหน้าท่ี ภาคแสดง ดังตวั อยา่ งตอ่ ไปน้ี

นามวลี กริยาวลี

ประธาน ภาคแสดง

- เหนื่อย

พอ่ เหนอ่ื ย

พ่อของผม เหนอ่ื ย

พอ่ ของผม เหนอื่ ยมาก

เพ่อื น เป็นคนอดทน

เพื่อน ๒-๓ คนของฉนั เป็นคนอดทนมากทีเดยี ว

~๓~

ประธาน คอื นามวลซี ึ่งอาจเป็นคานามคาเดียวหรือคานามกับสว่ นขยายมีความสัมพนั ธก์ ับ
ภาคแสดงในด้านวากยสัมพันธ์และความหมายในฐานะท่ีเป็นผู้แสดงกิริยาอาการ สภาพ หรือ
คุณสมบัติ ส่วน ภาคแสดง คือ กริยาวลีที่แสดงกิริยาอาการ สภาพ หรือคุณสมบัติของประธาน
ภาคแสดงจะต้องมีคากริยาอยู่ด้วยเสมอ และอาจมีหน่วยกรรม หน่วยเติมเต็ม หรือหน่วยขยาย
ดว้ ยกไ็ ด้

ในการส่ือสารจริง ประธาน บางส่วนของประธาน หรือบางส่วนของภาคแสดงอาจไม่
ปรากฏก็ได้หากมีบริบทหรือสถานการณท์ ่ีช่วยทาให้เข้าใจประโยคนั้นเพียงพออยู่แล้ว เช่น หิวจัง
เจบ็ นะ อยา่ งเสยี งดัง ไปอาบน้าเสียก่อน ฉันยอมจ่ายไปเยอะ

๓. การวิเคราะหส์ ่วนประชดิ ของประโยค

เรามวี ิธีแสดงความสัมพันธ์ทางไวยากรณ์ของส่วนประกอบของประโยคได้โดยลากเส้นตัด

ระหว่างส่วนของประโยค ๒ ส่วนที่อยู่ประชิดกัน ซ่ึงเรียกว่า การวิเคราะห์ส่วนประชิด

(immediate constituents analysis หรือ IC analysis) ส่วนของประโยคท่ีสัมพันธ์กันมาก

จะถูกตัดไว้ในกลุ่มเดียวกนั ส่วนที่สมั พันธ์น้อยท่ีสุดจะถูกตัดขาดออกไป และทาเช่นน้ีไปเปน็ ช้ันๆ

เชน่ ในประโยคว่า นอ้ งเพื่อนฉนั สวมเส้ือตัวใหญ่เปน็ ประจา สามารถวเิ คราะห์ส่วนประชดิ ไดด้ งั นี้

นามวลี กริยาวลี

ประธาน ภาคแสดง

น้องเพ่อื นฉัน สวมเส้อื ตัวใหญ่เปน็ ประจา

น้อง เพอ่ื นฉนั สวมเสอื้ ตวั ใหญ่ เป็นประจา

เพ่ือน ฉนั สวม เสื้อตวั ใหญ่ เป็น ประจา

เสอื้ ตัวใหญ่

ตวั ใหญ่

~๔~

๔. ชนิดของประโยค
ประโยคสามารถจาแนกได้หลายวิธี เช่น แบ่งตามโครงสร้าง แบง่ ตามมาลา หรือแบง่ ตาม

เจตนา ในเอกสารนี้จะนาเสนอชนิดของประโยคท่ีแบ่งตามโครงสร้าง ซึ่งจาแนกได้เป็น ๓ ชนิด
ได้แก่ ประโยคสามัญ ประโยคซอ้ น และประโยครวม

๔.๑ ประโยคสามัญ หรือประโยคพื้นฐาน คือ ประโยคที่ประกอบด้วยนามวลีทาหน้าที่
ประธานกับกริยาวลีทาหน้าที่ภาคแสดง ประโยคสามัญต้องไม่มีอนุประโยคเป็นส่วนขยาย
และไม่มีคาเช่ือมกริยา คาเช่ือมกริยาวลี หรือคาเชื่อมประโยค ประโยคสามัญแบง่ ได้เป็น ๒ ชนิด
คือ ประโยคสามัญท่ีมีกริยาวลีเดียวกับประโยคสามัญท่ีมีหลายกริยาวลีเรียงกันโดยไม่มีคาเช่ือม
กริยาวลเี หล่าน้ัน

๔.๑.๑ ประโยคสามัญที่มีกริยาวลีเดียว คือ ประโยคสามัญที่มีกริยาวลีเพียง
๑ กรยิ าวลี ในกริยาวลีมีคากรยิ าเพยี งคาเดยี ว เชน่

เด็กหญงิ สุนนั ท์นงั่ ในหอ้ งเรียน
นอ้ งถูกดุ
นายเที่ยงเป็นครใู หญ่
กินขนมซิ
พ่อกับพ่ีกาลังรดนา้ ตน้ ไม้
นสิ ัยวารุณีเหมอื นคณุ พอ่
หวิ จังเลย
๔.๑.๒ ประโยคสามญั ทม่ี ีกริยาวลีหลายกรยิ าวลี เปน็ ประโยคสามญั ทมี่ ีโครงสร้าง
กริยาเรียง คือ มีกริยาวลีหลายกริยาวลีทาหน้าที่เป็นภาคแสดงของประธานเดียวกัน
หรือต่างประธานกันก็ได้ แม้จะมีหลายกริยาวลีแต่ประโยคสามัญชนิดนี้ต้องไม่มีคาเช่ือม
เชื่อมกริยาวลีเหล่าน้ัน กริยาวลีในประโยคอาจแสดงเหตุการณ์ที่เกิดพร้อมกัน เกิดต่อเน่ืองกัน
เกิดกอ่ นหลงั กันตามลาดับ หรือเหตุการณห์ ลงั เป็นผลจากเหตุการณ์แรกกไ็ ด้ เชน่
สมชยั โบกมอื -ลาพวกเรา
สมเกยี รติขับรถ-ขา้ มสะพาน
เกน๋ อน-รอ้ งเพลงในห้องน่งั เลน่
คุณปู่เดนิ -ไป-ใสบ่ าตรหน้าบา้ น

~๕~

สุดาทาอาหาร-กินเอง
คล่ืนซดั บ้าน-พังหมด
เขาดีใจ-หัวเราะทอ้ งคัดท้องแขง็
เดก็ ลน่ื -หกลม้ -กน้ กระแทก
๔.๒ ประโยคซอ้ น คอื ประโยคท่ีประกอบดว้ ยประโยคหลักกบั อนุประโยค
ประโยคหลัก หรือ มุขยประโยค คอื ประโยคท่มี อี ีกประโยคหนึ่งเป็นสว่ นหนง่ึ ของประโยค
ไดแ้ ก่ เปน็ ประธาน เปน็ หน่วยเติมเตม็ หรือเปน็ สว่ นขยาย
อนุประโยค คอื ประโยคทขี่ ึ้นต้นด้วยคาเช่ือมอนุประโยค (ที่ ว่า ให้ ทีว่ ่า ซง่ึ อนั เพราะ ถ้า
จน จนกระทั่ง เมื่อ ขณะท่ี) อนุประโยคทาหน้าท่ีได้อย่างนามวลี คือ เป็นประธาน กรรม
หน่วยเติมเต็ม หรือขยายส่วนใดสว่ นหนึ่งของประโยค หรือทาหน้าท่ีอยา่ งวิเศษณ์วลี คือ ทาหนา้ ท่ี
ขยายกริยาวลี เช่น
ทค่ี ณุ พูดไมเ่ ปน็ ความจริง
เราตอ้ งบอกนภาว่าประเสรฐิ จะไปงานคืนน้ีด้วย
สมทรงดใี จทีส่ อบชงิ ทุนรฐั บาลได้
คนท่ไี ม่มั่นใจตนเองมักชอบถามความเห็นจากคนรอบข้าง
เขาทางานหนกั จนล้มป่วย
อนปุ ระโยคแบ่งไดเ้ ปน็ ๓ ชนิด คือ นามานุประโยค คุณานปุ ระโยค และวเิ ศษณานปุ ระโยค
ประโยคซ้อนจึงแบ่งตามอนุประโยคได้เป็น ๓ ชนิด คือ ประโยคซ้อนท่ีมีนามานุประโยค
ประโยคซ้อนท่มี ีคุณานุประโยค และประโยคซ้อนทม่ี ีวเิ ศษณานุประโยค
๔.๒.๑ ประโยคซ้อนทม่ี ีนามานุประโยค
นามานุประโยค คือ อนุประโยคที่ทาหน้าที่เหมือนนามวลี กล่าวคือ
อาจทาหนา้ ท่เี ปน็ ประธาน กรรม หนว่ ยเตมิ เต็ม หรอื หน่วยเสรมิ ความ นามานปุ ระโยคจะมีคาเชื่อม
นามานปุ ระโยค ได้แก่ ท่ี ท่วี ่า ว่า ให้ นาหนา้ เชน่
ทเี่ ขาเลา่ มานัน้ ถูกต้องแน่นอน
พรลักษมไี ม่ชอบใหใ้ ครมาวา่ ครขู องเธอ
ครูดใี จทีน่ กั เรยี นของครูสอบผ่านหมดทุกคน
ฉนั หวั เราะที่เขาทาตลก

~๖~

๔.๒.๒ ประโยคซ้อนทมี่ ีคุณานุประโยค
คุณานุประโยค คือ อนุประโยคทาหน้าท่ีขยายนามที่นามาข้างหน้า

อนุประโยคชนิดน้มี ีคาเช่ือมคุณานุประโยค ท่ี ซ่ึง อัน และคาเชื่อมคุณานุประโยคนั้นเป็นประธาน
ของอนปุ ระโยคดว้ ย เชน่

สุมาลีซ่ึงเป็นผู้จัดการธนาคารได้รับพระราชทานสายสะพายมหาดิเรก
คุณาภรณใ์ นปีน้ี

เสือ้ ที่พี่พัชรีสวมอยู่สวยมาก
ผลของการกระทาอันชว่ั ร้ายของผู้บริหารย่อมตกแกส่ ่วนรวม
สดุ าซอ้ื เส้อื สฟี า้ ตวั นนั้ จากเด็กทอ่ี ยู่ข้างบา้ น
๔.๒.๓ ประโยคซอ้ นที่มีวิเศษณานปุ ระโยค
วิเศษณานุประโยค คือ อนุประโยคที่ทาหน้าท่ีอย่างวิเศษณ์วลี คือ
ขยายกริยาวลี เช่น
เขาทางานหามรงุ่ หามคา่ ซง่ึ ไมด่ ตี อ่ สขุ ภาพเลย
เพราะฝนตกหนักติดต่อกนั มาหลายวัน ดนิ อ่อนๆ เชิงเขาจึงถล่มลงมา
เมอื่ เขาทจุ รติ เราก็คงตอ้ งให้เขาออก
เราคงต้องให้เขาออก เมือ่ เขาทุจรติ
เมอื่ ลกู ไม่อยากเรียนหมอ ก็อย่าไปบังคับจติ ใจลูกเลย
คาเชื่อมวิเศษณานุประโยคมีหลายกลุ่มที่พบบ่อยมีดังนี้ เมื่อ ขณะท่ี ก่อน หลัง
หลงั จากท่ี แต่ ตงั้ แต่ เพราะ เน่ืองจาก จน กระท่งั จนกระทง่ั เพ่อื ถา้ หาก หากวา่ ถ้าหากว่า ทั้งท่ี
แมว้ ่า เช่น
นิตยามาเมอื่ เธอหลบั
สมปองเปน็ หวดั เนื่องจากตากฝนอยู่นาน
เขาอว้ นจนเดนิ ไม่ไหว
เขาทางานหนกั เพอื่ ชว่ ยใหส้ งั คมดขี น้ึ
หากเขาไมม่ า ฉนั จะไป
เราตอ้ งเลิกกัน ทั้งทย่ี ังรักกนั

~๗~

๔.๓ ประโยครวม คือ ประโยคย่อยตง้ั แต่ ๒ ประโยคข้ึนไปมารวมเข้าเป็นประโยคเดยี วกัน
ประโยคย่อยอาจเป็นประโยคสามัญหรือประโยคซอ้ นก็ได้ และจะต้องมีคาเชื่อมสมภาค และ และ
ก็ แต่ แตท่ วา่ หรอื ทาหน้าทเ่ี ช่ือมประโยคย่อยท่มี ารวมกนั นน้ั

ภรรยาผมตัง้ ครรภ์แต่แท้งเสียก่อน
สุรชัยเรียนคณะวิศวกรรมศาสตร์ แต่สวุ คนธ์เรียนคณะอักษรศาสตร์
วีรภาออกแบบและตดั เย็บเสือ้ ผา้ เอง
พอ่ จะไปบางลาพูและแม่กจ็ ะไปดว้ ย
เกษตรกรแถวนีน้ ยิ มทานาและเล้ียงปลาทกี่ นิ วัชพืชไวใ้ นนา
หมอจะไปหาคนไข้หรือจะให้คนไขม้ าหาหมอ
หลงั คาทีร่ ั่วนน้ั ซอ่ มแล้วแต่นา้ ฝนก็ยงั ซึมลงมาได้
ครูส่งั ให้นกั เรียนอา่ นบทท่ี ๓ และทาแบบฝึกหดั ท้ายบท
คุณจะเลอื กประชาธปิ ไตยที่นักการเมอื งคอร์รปั ชัน่ หรือเผดจ็ การทผ่ี ู้นามีคุณธรรม
เขาบอกวา่ จะมาถงึ พร่งุ นี้แต่ไม่ไดบ้ อกวา่ จะถงึ กี่โมง
ประโยครวมทมี่ ปี ระธาน กรรม หนว่ ยเตมิ เต็ม หรือหนว่ ยเสริมความเป็นคนหรือส่งิ เดียวกัน
มักละประธาน กรรม หน่วยเติมเต็ม หรือหนว่ ยเสริมความในประโยคย่อยประโยคใดประโยคหน่ึง
เช่น
พรทิพยช์ อบลาไยแต่ไมช่ อบทุเรยี น
ผมชอบแมวแต่คณุ ไม่ชอบน่ี
เขาเคยเป็นนกั ร้องหรือไม่เคยเปน็ กนั แน่
คุณจะนงั่ รถ ลงเรอื หรือจะขนึ้ เครอื่ งบินไป

เอกสารอ้างอิง

กระทรวงศกึ ษาธิการ. ๒๕๕๒. บรรทดั ฐานภาษาไทย เลม่ ๓ : ชนิดของคา วลี ประโยค
และสมั พันธสาร. กรุงเทพฯ : สานกั พิมพ์องคก์ ารค้าของ สกสค.

~๘~

แบบฝึกหดั ท่ี ๖ เรอ่ื งประโยค

๑. ให้นกั เรยี นวิเคราะห์สว่ นประชิดของประโยคต่อไปนี้
๑.๑ โรงเรียนของเราเป็นโรงเรยี นประจาจงั หวดั
๑.๒ กรุณารกั ษาความสะอาด
๑.๓ ครทู ี่ชอบรอ้ งเพลงคือครสู มร
๑.๔ ฉนั กาลังน่ังเรยี นวิชาหลกั ภาษาไทย ๑ ทหี่ ้อง ๓๓๔
๑.๕ เบอ่ื จัง

๒. ใหน้ ักเรยี นยกตัวอยา่ งประโยคสามัญจานวน ๑ ประโยค
..........................................................................................................................................................
๓. ให้นักเรียนยกตัวอย่างประโยคซ้อนจานวน ๑ ประโยค โดยให้มีประโยคในข้อท่ี ๒
เปน็ ประโยคหลกั หรอื เป็นอนุประโยค
..........................................................................................................................................................
๔. ให้นักเรียนยกตัวอย่างประโยครวมจานวน ๑ ประโยค โดยให้มีประโยคในข้อท่ี ๒
เปน็ ประโยคย่อยประโยคใดประโยคหน่งึ
..........................................................................................................................................................
๕. ให้นกั เรยี นยกตวั อยา่ งขอ้ ความทไี่ มเ่ ปน็ ประโยค
..........................................................................................................................................................